Fizyk Aleksiej Siemichatow wskazuje konkretną datę: 1 maja 1925 roku. Siemichatow, doktor nauk fizyczno-matematycznych i główny pracownik naukowy w Instytucie Fizyki im. Lebiediewa, zauważa, że tego dnia mechanika kwantowa jeszcze nie istniała – brakowało do niej zaledwie kilku tygodni.
Jego pomysł polega na stworzeniu sztucznej inteligencji, która opanowałaby wyłącznie ówczesną wiedzę fizyków, bez choćby cienia późniejszych odkryć. Model otrzymałby artykuły naukowe oraz wyniki pomiarów dostępne do tamtej wiosny, bez żadnych wspomnień, podręczników czy stron internetowych z późniejszych lat. A potem przed maszyną stanęłoby zadanie: sformułować mechanikę kwantową.
Po co to robić, skoro tę teorię już dawno znamy? Ponieważ fizykom kończą się możliwości weryfikacji nowych hipotez. Siemichatow widzi zaledwie „trzy, może pięć” eleganckich rozszerzeń Modelu Standardowego, ale współczesna technologia nie pozwala rozstrzygnąć, które z nich jest prawdziwe. Cząstki przewidywane przez te modele są po prostu zbyt ciężkie dla dzisiejszych akceleratorów. Zderzacz zdolny je zarejestrować musiałby opasać ziemski równik, a nawet to nie gwarantuje sukcesu. Z grawitacją sytuacja wygląda jeszcze gorzej: aby zaobserwować zjawiska grawitacji kwantowej w akcji, musielibyśmy zderzać ze sobą czarne dziury o masie kilku Słońc przy połowie prędkości światła.
Powstaje więc fundamentalne pytanie: skąd czerpać nowe teorie, gdy brakuje świeżych danych doświadczalnych? Według Siemichatowa odpowiedzi może dostarczyć maszyna odtwarzająca realia 1925 roku. Jeśli z dawnej wiedzy zdoła wyprowadzić mechanikę kwantową, tę samą metodę będzie można zastosować do dzisiejszego stanu fizyki.
Co uznano by za sukces? Taki model, jak wyjaśnia badacz, zajmuje się tropieniem korelacji. Mógłby zatem przedstawić wersję mechaniki kwantowej w ujęciu Heisenberga, Schrödingera albo całek po trajektoriach Feynmana. Mógłby też od razu trafić na coś znacznie głębszego niż wszystkie te podejścia.
Najtrudniejsze okazuje się jednak przygotowanie danych. Siemichatow przewiduje, że taki trening pochłonie olbrzymie środki, ponieważ granica 1925 roku musi być całkowicie szczelna. Internet przesiąknięty jest wiedzą z późniejszych epok, a wspomnienia fizyka spisane w latach 50. o tym, jak w latach 20. tworzył podwaliny kwantów, natychmiast zepsułyby eksperyment. Z kolei autentyczne źródła z tamtych czasów wciąż często nie mają wersji cyfrowej. Trzeba by drobiazgowo zrekonstruować ówczesny stan wiedzy z owego wiosennego dnia – ani odrobiny więcej.
Naukowiec nie daje jednak gwarancji powodzenia. Być może ktoś kiedyś podejmie to wyzwanie i okaże się to sposobem na tworzenie teorii fizycznych, na które dziś sami nie potrafimy wpaść. Zaraz jednak dodaje drugą stronę medalu: równie dobrze takiego modelu może w ogóle nie udać się wytrenować.
Być może kiedyś ktoś coś takiego zrobi i być może okaże się to metodą tworzenia teorii fizycznych, na które dziś nie potrafimy wpaść.
Может быть, когда-нибудь кто-нибудь такое сделает, и, может быть, это будет способ создания физических теорий, до которых мы сейчас не можем догадаться.
— Aleksiej Siemichatow, Podcast Gleba Solomina, 46:30
Za tym eksperymentem kryje się jeszcze trudniejsza kwestia, którą Siemichatow pozostawia poza głównym wątkiem rozmowy: czym w zasadzie jest teoria fizyczna? W jego ujęciu to trafna intuicja o sile przewidywania. Newton po prostu odgadł prawo powszechnego ciążenia. Z niczego ono wprost nie wynika, a jednak jabłko spada na ziemię, a Księżyc nie zbacza z orbity. Dopiero Merkury porusza się nieco inaczej, co musiał wyjaśnić dopiero Einstein.
Maszyny zdążyły już zresztą pokazać swoje możliwości na tym polu. W kwietniu 2025 roku You-Le Fang z zespołem opublikowali w serwisie arXiv pracę o systemie AI-Newton. Na podstawie obszernego, zaszumionego zbioru danych z eksperymentów mechanicznych model na nowo odkrył drugą zasadę dynamiki Newtona, zasadę zachowania energii oraz prawo powszechnego ciążenia. Wychodził jednak z bezpośrednich pomiarów. W pomyśle Siemichatowa punktem wyjścia jest stan całej fizyki z jednego konkretnego dnia wiosny 1925 roku – z oczekiwaniem, czy algorytm powtórzy skok myślowy ówczesnych uczonych.
A jeśli mu się uda, jaką postać mechaniki kwantowej zapisze? Tę znaną ze szkolnych podręczników czy taką, której nikt z nas jeszcze nie widział?
