Gdy w carskiej Rosji natrafiono na stare wyrobiska w Kargale na stepach orenburskich, nikt nie miał pojęcia, czyje ręce je wykuły. Pod ziemią ciągnęły się kilometry korytarzy: pionowe szyby opadały w głąb skały, od nich odchodziły poziome chodniki, a w kamieniu wciąż widać było wykute stopnie. Ponieważ trudno było wyobrazić sobie dawnych budowniczych, miejsce nazwano po prostu kopalniami ordyńskimi.
Sztolnie te powstały jednak na długo przed pojawieniem się jakiejkolwiek ordy. Iwan Siemian, archeolog kierujący Pracownią Archeologii Eksperymentalnej w Armenii oraz badacz w New York University Abu Dhabi, datuje je na epokę brązu. Wydobywano w nich rudę miedzi, a pracujący pod ziemią ludzie mieszkali w pobliskiej osadzie Gornyj.
I w tym miejscu historia z wykopalisk przenika do popkultury. Brodata postać z kilofem, dymiącą kuźnią i słabością do pieczystego, którą spotykamy niemal w każdej powieści fantasy, może wywodzić się właśnie od tamtych ludzi. Zdaniem Siemiana kluczem jest wyobrażenie sobie, co mógł pomyśleć starożytny lub średniowieczny wędrowiec, gdy natrafił na taką dziurę w ziemi, pełną porzuconych glinianych skorup i kamiennych narzędzi. Kto kopie w ciemnościach, tam jada i wynosi urobek na powierzchnię? Krasnoludy.
Rzeczywistość okazywała się jednak bardziej złożona niż baśniowe motywy. W ocenie Siemiana ówczesna społeczność miała ściśle określoną hierarchię. Dzieci, dzięki drobnemu wzrostowi, najpewniej wynosiły rudę z ciasnych korytarzy. Z wiekiem przechodziły do warsztatów na powierzchni, gdzie urobek wzbogacano i przygotowywano wsad do pieców. Wyżej stali mistrzowie wytopu, a na samym szczycie – rzemieślnicy odlewający sztaby i gotowe wyroby. Choć nikt pod ziemią nie mieszkał na stałe, to właśnie tam górnicy spędzali lwią część życia.
Do biednych z pewnością nie należeli. Posiadanie metalu zapewniało im ogromne wpływy, a wielu z nich w ogóle nie parało się uprawą roli. Bydło pędzono prosto pod kopalnię i wymieniano na miedź. Mięsa jedzono pod dostatkiem – w Gornym odkryto nawet rów wykopany wyłącznie po to, by składować w nim kości.
Z tym obrazem zgodzą się dwa badania innych naukowców. W pracy opublikowanej w 2022 roku w czasopiśmie Археология Евразийских степей Jekatierina Antipina wykazała, że w Gornym to bydło stanowiło główne źródło pożywienia i surowca, przy czym na jedną krowę rogatą przypadało aż 150 bezrogich. Z kolei Polina Ankuszewa w artykule z 2026 roku na łamach Environmental Archaeology przyjrzała się kopalni miedzi Worowskaja Jama na południowym Zauralu. Wydobyte tam szczątki zwierzęce należały przeważnie do dwu- lub dwuipółletnich sztuk bydła, owiec i kóz – nie znaleziono żadnych szkieletów płodów ani nowo narodzonych zwierząt. Oznacza to, że pod kopalnię przyprowadzano odchowane zwierzęta specjalnie na ubój.
Siemian podsumowuje całą sprawę jednym krótkim pytaniem: „чем не гномы?”. Zamożni ludzie z zapasem oręża i metalu, pracujący pod ziemią i raczący się mięsem. Sam badacz zaznacza przy tym, że trop ten podejmują także inni:
Wielu kulturoznawców uważa tych dawnych górników za pierwowzór krasnoludów, które pojawiają się później w mitach europejskich, a stamtąd trafiają do literatury fantasy. многие культурологи считают, что это прообразы, древние горняки, это прообраз дворфов, которые у нас потом есть в европейских мифов, а потом и фэнтези-литературе
— Iwan Siemian, Osnova, 78:13
Naukowiec nie twierdzi, że odtworzył każdy krok na drodze od prehistorycznego górnika do tolkienowskiego Śródziemia. Mity powstawały znacznie później, tworzone przez ludzi, którzy widzieli jedynie pozostałości dawnych wyrobisk i próbowali je sobie wytłumaczyć.
Trudno jednak odmówić tej wizji sugestywności. Karczma ze świata fantasy, w której pod stołem piętrzą się obgryzione kości, ma swój namacalny odpowiednik: dół w osadzie Gornyj, wypełniony szczątkami stad przypędzanych pod kopalnię i sprzedawanych za metal.
