Zamknięta stacja nie przyjmuje dostaw. Wszystko, co się na nią wniosło, krąży w środku, a z zewnątrz dociera tylko promieniowanie i chłód.
Michaił Wiszniewski, mikolog, lekarz wojskowy i autor ponad dwudziestu książek o grzybach, używa tego obrazu, by wyjaśnić pewną obawę. W układzie zamkniętym, do którego nic nie wpływa ani z niego nie wypływa, grzyb, nad którym nikt nie nauczy się panować, prędzej czy później zapcha wszystko. Nazywa grzyby największym współczesnym zagrożeniem biologicznym. W tym samym zdaniu dodaje, że potencjalnie są one „naszym głównym ratunkiem”.
To drugie stwierdzenie ma znaczenie, jeśli kiedykolwiek mamy nadzieję zobaczyć ludzką osadę poza Ziemią. Każda cecha, która czyni grzyby uciążliwymi na stacji, gdzie indziej staje się zaletą. Są sprzymierzeńcami w zasiedlaniu ekstremalnych miejsc i potrafią rozłożyć każdy materiał zawierający węgiel, jaki się im podsunie. Ktokolwiek planuje bazę na innej planecie, planuje ją z grzybami — czy tego chce, czy nie.
Potem następuje zwrot. Czarnobyl wybuchł w 1986 roku i znaleziono tam żyjące grzyby. Wiszniewski mówi, że ich enzymy pozwalają im zjadać węglowe i uranowe pręty reaktora.
Podręcznik biologii umieszcza grzyby wśród heterotrofów: żyją z gotowej materii organicznej wytworzonej przez coś innego i rozkładają ją na części. Rośliny należą do drugiego obozu. Potrzebują jedynie światła słonecznego i dwutlenku węgla. W Czarnobylu, twierdzi Wiszniewski, podręcznikowy podział przestaje się sprawdzać. Te grzyby pobierają wyłącznie promieniowanie, tak jak liść pobiera światło, a potem „coś sobie gotują, grzebią i zjadają”.
Grzyby są teraz trochę i autotrofami, co już pokazuje ich absolutną, pełną uniwersalność i gotowość do przełączania się na najróżniejsze formy i schematy aktywności życiowej.
Грибы теперь уже немножечко и автотрофы, что уже показывает их абсолютную полную универсальность и готовность переключиться на самые разные формы, схемы жизнедеятельности.
— Michaił Wiszniewski, Podcast Gleba Solomina, 78:08
Zwróćmy uwagę na słowo „trochę”. Wiszniewski nie twierdzi, że grzyb stał się drzewem.
Orbita pozwala sprawdzić, ile to słowo znaczy. W 2022 roku Nils Averesch doniósł w „Frontiers in Microbiology”, że ciemno zabarwiony grzyb Cladosporium sphaerospermum rósł na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej około 1,21 razy szybciej niż w kontrolach naziemnych. Podkreślił, że prawdziwa radiosynteza, czyli wiązanie węgla za pomocą promieniowania jonizującego, wciąż nie została wykazana. Grzybowi orbita służyła. Czy zjadał promieniowanie — to pozostaje otwarte.
Wiszniewski stawia na to, że odpowiedź ma mniejsze znaczenie niż nawyk, na który wskazuje. Grupę, która potrafi zmienić sposób zdobywania pożywienia, można wysłać przed nami. Grzyby już teraz znoszą otwartą przestrzeń kosmiczną bez większego trudu: niemal stałe zamarzanie, próżnię, twardy ultrafiolet. Przyznaje Paulowi Stametsowi, którego kontrowersyjne tezy o grzybach w większości podaje w wątpliwość, że akurat w tej kwestii miał rację.
Liczby pochodzą z Antarktydy. Grzyby żyjące wewnątrz nagiej skały poddano tam symulowanym marsjańskim dniom i nocom, z upałem, zimnem, ultrafioletem i mrozem. Co najmniej 60 procent kolonii przeżyło, rosło i nadal rosło. W wizji Wiszniewskiego nie poleciałyby same. Towarzyszyłyby im sinice, archeony i inne organizmy pionierskie, ale jako główny składnik pierwszych kroków marsjańskiej kolonii.
NASA podąża w tym samym kierunku. Jej projekt Mycotecture off Planet, opisany w czerwcu 2024 roku, bada hodowanie konstrukcji poza Ziemią z grzybni. Eksperymenty i modele obejmują szczepy wytwarzające melaninę, które mają chronić przed promieniowaniem.
Prowadzący zadał oczywiste pytanie: czy nasze łaziki mogły już przypadkiem zasiać życie na Marsie? Coś tam prawdopodobnie leży, mówi Wiszniewski, choć raczej nic poważnego. Z Ziemi, dodaje, nikt nie widzi, co naprawdę dzieje się na Marsie.
