Pierwszy teleskop automatyczny skonstruowany przez zespół Władimira Lipunowa stanął we wsi Wostriakowo, w przydomowym ogródku jego przyjaciela Saszy Kryłowa. Fundament z betonu wylewali własnoręcznie. Następnie teleskop, spoglądając przez dym snujący się z sąsiedzkiej bani, zarejestrował wybuch przy przesunięciu ku czerwieni wynoszącym 3,5 – z czasów, gdy wszechświat miał zaledwie połowę swojego obecnego wieku.
Lipunow to astrofizyk, który poświęcił około dwudziestu lat na budowę sieci zautomatyzowanych teleskopów MASTER. Obserwacja dokonana przez kłęby dymu wcale nie była jednak ślepym trafem. Właśnie po to zaprojektowano tę maszynę. A cała ta historia obnaża pewien paradoks związany ze słynnymi obserwatoriami, o których słyszał niemal każdy.
Zdjęcia rozpalające wyobraźnię i zapełniające nagłówki serwisów informacyjnych pochodzą z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a oraz Teleskopu Webba. Sęk w tym – jak zauważa Lipunow – że to zupełnie niewłaściwe narzędzia do łapania gwałtownych eksplozji na gorącym uczynku. Ich pole widzenia przypomina dziurkę od klucza: jest mniej więcej 10 000 razy węższe niż w instrumentach Lipunowa. Ulotne zjawiska na niebie, które błyskawicznie rozbłyskują i gasną, rozgrywają się więc zazwyczaj w zupełnie innym kadrze.
Te wspaniałe teleskopy, z których zdjęcia oglądają wszyscy – Teleskop Hubble’a i Teleskop Webba – mają pole widzenia dziesięć tysięcy razy mniejsze od naszego.
А эти великие телескопы, о которых все смотрят фотографии, Space телескоп, Web телескоп, это все телескопы с таким полем зрения, в 10 тысяч раз меньше нашего.
— Władimir Lipunow, Osnova, 36:36
Wyobraźmy sobie to zadanie. Przy takim rozbłysku człowiek ma ledwie kilkadziesiąt sekund, by wycelować i zrobić zdjęcie. Satelita na orbicie lub detektor neutrin na biegunie południowym podsyłają jedynie przybliżony wycinek nieba, w którym doszło do wybuchu, i ten obszar bywa ogromny. Lipunow stawia sprawę jasno: do przeszukania pozostaje obszar o powierzchni nawet kilku stopni kwadratowych. Teleskop o wąskim polu widzenia musiałby strzelać na oślep. Instrument szerokokątny po prostu od razu obejmuje go wzrokiem.
Stąd wzięła się specyficzna konstrukcja. Zastosowano dwa równoległe tubusy – jeden rejestrujący pasmo czerwone, drugi niebieskie – które wykonują ekspozycje jednocześnie. Komputer ma w pamięci pełny katalog astronomiczny, błyskawicznie porównuje każdą nową klatkę z układem nieba sprzed dwóch dekad i zgłasza ewentualny nowy obiekt. Gdy wskazany rejon okazuje się większy niż pole widzenia obiektywów, maszyna przeczesuje go systematycznie, „niczym traktor obsiewający pole”, jak ujął to sam Lipunow.
Drugi kluczowy element stanowi sama sieć: dziewięć lub dziesięć teleskopów rozsianych na niemal wszystkich kontynentach, tworzących – wedle jego słów – imperium, nad którym gwiazdy nigdy nie zachodzą. Pewnej nocy przeszukiwanie nieba rozpoczęło się od ujęcia wykonanego zaledwie 67 sekund po zapadnięciu się gwiazdy. W przypadku innego błysku czysty przypadek sprawił, że rejon eksplozji filmowano już 200 sekund przed narodzinami czarnej dziury.
Rekordem, do którego astrofizyk przywiązuje szczególną wagę, jest zjawisko „galileuszowe” – tak jasne, że dałoby się je dojrzeć przez lunetę Galileusza o skromnej aperturze 35–40 milimetrów. Z rachunków Lipunowa wynika, że ludzkość widziała zaledwie cztery takie rozbłyski. Eksplozja zarejestrowana w 2008 roku osiągnęła piątą wielkość gwiazdową: gdyby pasterz w piątym tysiącleciu p.n.e. spojrzał w górę we właściwych sekundach, dostrzegłby ją gołym okiem. Webb i Hubble, jak podkreśla Lipunow, mogłyby błądzić po niebie całymi dekadami. Do tej pory nie wypatrzyły ani jednego takiego zjawiska.
W podobny sposób działają też inne zespoły badawcze. W artykule opublikowanym w lipcu 2024 roku w serwisie arXiv Martin Dyer opisuje GOTO – sieć zautomatyzowanych montaży na La Palmie oraz w australijskim Siding Spring. Obejmuje ona jednocześnie pole aż 88 stopni kwadratowych i reaguje w ciągu minuty. Z kolei grudniowa publikacja z 2024 roku, autorstwa Rahula Gupty i współpracowników, przypisuje sieci MASTER oraz projektowi BOOTES zarejestrowanie poświaty po błysku GRB 230204B już po około 1,3 kilosekundy, czyli mniej więcej 22 minuty po samej eksplozji.
Teleskopy Lipunowa meldują się na miejscu pierwsze, dysponując zaledwie przybliżonym adresem nadesłanym z kosmosu. Dopiero później do akcji wkraczają giganty. Są bezkonkurencyjne w precyzyjnych analizach – po prostu nie potrafią same odnaleźć właściwego celu na niebie.
