Smartfon w naszej kieszeni przetwarza dane około 50 milionów razy szybciej niż komputer, który w 1969 roku poprowadził ludzi na Księżyc. A do czego służy nam najczęściej? Do rzucania wściekłymi ptakami w wirtualne świnie.
Siergiej Markow, kierujący rozwojem eksperymentalnych systemów uczenia maszynowego w SberDevices — technologicznym skrzydle Sbierbanku — wyjątkowo chętnie przywołuje to porównanie. W gruncie rzeczy, jak zauważa, celowanie wirtualnym ptakiem to zadanie z dziedziny balistyki, niewiele różniące się od wyliczania trajektorii lotu na Księżyc. Przeznaczamy dostępną moc na to, co akurat jest modne. Trudno zakładać, by inne cywilizacje postępowały inaczej.
Jego zdaniem każdy myślący gatunek udoskonala swoje maszyny liczące tak długo, aż zderzy się ze ścianą praw fizyki. A konstrukcja stojąca tuż przy tej granicy powinna przybierać dość charakterystyczną formę. Jeśli ten tok rozumowania jest słuszny, zagadka głuchej pustki w kosmosie zyskuje odpowiedź. Zaawansowane cywilizacje wcale nie kolonizują galaktyki wszerz i wzdłuż. Siedzą w jednym miejscu i liczą. Przy kolejnej lekturze o czarnej dziurze warto więc pomyśleć, że patrzymy na czyjeś centrum danych.
Zacznijmy od samej ściany. Żadna informacja nie przemieści się szybciej niż światło. Z kolei żaden element układu nie może być mniejszy niż długość Plancka, bo poniżej tej skali zaczyna rządzić kwantowa niepewność. Już w latach 50. ubiegłego wieku fizycy wyciągnęli z tych ograniczeń prosty wniosek: urządzenie o masie jednego kilograma może wykonać w określonym czasie tylko ściśle ograniczoną liczbę operacji — bez względu na kunszt inżynierów. Zaraz potem pojawia się jednak bariera jeszcze bardziej bezwzględna. Wykasowanie każdego pojedynczego bitu uwalnia drobną, nieuniknioną porcję ciepła. Zbyt szybka praca doprowadziłaby do odparowania układu, dlatego tempo obliczeń ma swój sufit. Ludzkość powoli się do niego zbliża.
Wyobraźmy sobie teraz cywilizację znacznie starszą od naszej, która z tym ograniczeniem już się uporała.
Podejrzewam jednak, że będzie to wyglądać kropka w kropkę jak czarna dziura, a przynajmniej jak gwiazda neutronowa.
Но я подозреваю, что оно будет очень похоже на черную дыру или, по крайней мере, на нейтронную звезду
— Siergiej Markow, Podcast Gleba Solomina, 24:33
Stoją za tym czysto pragmatyczne przesłanki. Najdoskonalsza maszyna musi upakować materię tak gęsto, jak to tylko możliwe. Grawitacja spaja wówczas wszystko w całość, a tak silne ścieśnienie pomaga zarazem uporać się z odprowadzaniem ciepła.
Markow idzie o krok dalej. Czarne dziury, które obserwujemy dziś na niebie, wcale nie muszą być dziełem natury — mogły powstać sztucznie. Za horyzontem zdarzeń, skąd nie ucieknie nawet promień światła, trwają zaawansowane obliczenia i symulacje całych światów. Czym zajmują się owe cywilizacje? Prawdopodobnie odpowiednikiem naszych ptaków i świń lub czymkolwiek, co akurat bije u nich rekordy popularności.
Do uderzająco zbieżnych wniosków, choć z zupełnie innej strony, doszedł fizyk Gia Dvali. W październiku 2023 roku na łamach czasopisma „International Journal of Astrobiology” dowodził, że czarne dziury przechowują informację kwantową wydajniej niż jakikolwiek inny obiekt we wszechświecie. Można się zatem spodziewać, że każda odpowiednio rozwinięta kultura ostatecznie oprze na nich swoje komputery kwantowe.
A jak mogłaby wyglądać nasza własna przyszłość? Markow kreśli jej wizję bez cienia skrępowania. Stopniowo łączymy się z tworzonymi przez nas maszynami. Wokół Słońca budujemy sferę Dysona — gigantyczną powłokę z kolektorów energii. Następnie wysłane w przestrzeń roboty gromadzą materię z okolicznych układów planetarnych i ściskają ją w jednym punkcie, aż stworzymy własny superkomputer o skali czarnej dziury, zdolny rozwiązywać zagadki wszechświata.
Prowadzący rozmowę uznał tę koncepcję za najbardziej przekonujące wyjaśnienie paradoksu Fermiego — pytania, dlaczego w tak starej galaktyce wciąż nie widać śladów obcego życia. Markow zbył ten komplement z dystansem, zauważając sucho, że na to pytanie istnieje już „tysiąc genialnych odpowiedzi”. Pozostawił też swoje rozważania tam, gdzie ich miejsce: w sferze hipotez kogoś, kto lubi badać ostateczne granice możliwości.
Warto jednak choć na chwilę potraktować to przypuszczenie poważnie. Cywilizacja, która doprowadziła swój rozwój do ostatecznego celu, nie wysyła w przestrzeń sygnałów radiowych ani nie stawia kosmicznych pomników. Z zewnątrz wygląda po prostu jak ciemna gwiazda. A cisza, w którą się wsłuchujemy, może być po prostu dźwiękiem wszechświata zajętego liczeniem.
