Mieszkaniec mezopotamskiego Ur przez lata zaopatrywał się w miedź u tego samego kupca. Kiedy jednak odebrał kolejną dostawę, wpadł we wściekłość. Natychmiast wezwał skrybę i podyktował mu wiadomość, którą wyciśnięto w wilgotnej glinie: towar jest beznadziejny, żądam natychmiastowego zwrotu srebra, inaczej moja noga więcej u ciebie nie postanie.
Tym handlarzem był Ea-nasir. Skargę jego klienta można dziś oglądać w British Museum, dokąd trafiła w 1953 roku. W Księdze rekordów Guinnessa figuruje jako najstarsza zachowana pisemna reklamacja na świecie, a jej autorem był niejaki Nanni. Z kolei badania Gabriela Moshenski z University College London, opisane przez portal IFLScience w styczniu 2026 roku, pokazują, jak ten datowany na około 1750 rok p.n.e. zabytek zyskał drugie życie jako internetowy mem.
Iwan Siemian, archeolog prowadzący wykopaliska w Armenii i współpracujący z filią New York University w Abu Zabi, opowiada tę historię z uśmiechem. Wystawianie „jednej gwiazdki” okazuje się bardzo starym zwyczajem. Badacz wysuwa jednak hipotezę, która pozwala spojrzeć na gniewny list z szerszej perspektywy: jako na drobne starcie w ówczesnej wojnie handlowej.
Przyjrzyjmy się interesom Ea-nasira. Ten kupiec z Ur wyprawiał się na wyspę Dilmun (dzisiejszy Bahrajn), gdzie skupował miedź, by potem odsprzedawać ją w rodzinnym mieście. Dilmun pełnił jedynie rolę pośrednika. Sam surowiec pochodził z krainy Magan leżącej na wybrzeżach dzisiejszych Zjednoczonych Emiratów Arabskich i Omanu, gdzie pasma takie jak Dżabal Hafit obfitują w rudy miedzi. Przez znaczną część schyłku III tysiąclecia p.n.e. było to główne źródło zaopatrzenia Mezopotamii.
Z czasem pojawiła się jednak konkurencja. Na początku II tysiąclecia p.n.e. wydobycie na dużą skalę rozwinął Cypr, ówczesne królestwo Alisija. Nieprzypadkowo sama łacińska nazwa miedzi, cuprum, wywodzi się właśnie od tej wyspy. Tamtejszy metal był czystszy i znacznie lepiej nadawał się do wytopu brązu cynowego. Bliżej położony Egipt natychmiast przestawił się na dostawy z Cypru.
Część cypryjskiej miedzi docierała również do Mezopotamii. Była droższa, bo przewyższała konkurencję jakością i wymagała transportu na o wiele większą odległość. Kupcy pokroju Ea-nasira wciąż sprowadzali więc tańszy surowiec z Maganu, który – na to wszystko wskazuje – był gorszy od cypryjskiego.
Zdaniem Siemiana właśnie na tym Ea-nasir mógł się potknąć. Być może klient poznał wcześniej znakomity cypryjski kruszec albo taki mu obiecano. Kiedy w przesyłce znalazła się gorsza ruda z Maganu, nabywca, który oczekiwał towaru najwyższej próby, zareagował w jedyny logiczny sposób. W tym ujęciu gliniana tabliczka staje się świadectwem rywalizacji dwóch ośrodków wydobywczych: jednego znad Zatoki Perskiej, drugiego ze śródziemnomorskiej wyspy.
To oczywiście tylko hipoteza i sam Siemian zastrzega, że nie ma tu stuprocentowej pewności. W treści samej tabliczki nie znajdziemy bowiem wzmianki o pochodzeniu surowca.
Jeden z kupców był bardzo niezadowolony z jakości tej miedzi i napisał do niego: kupuję u ciebie od dawna, ale tym razem to była zupełnie fatalna miedź.
Один из покупателей остался очень недоволен качеством этой меди, и написал ему, что я у тебя давно покупаю, но в этот раз это было совершенно ужасная медь
— Iwan Siemian, Osnova, 51:39
Skąd jednak po niemal czterech tysiącach lat wiemy o tamtej kłótni? Wszystko dzięki ówczesnemu obiegowi dokumentów, który przypominał dzisiejsze biurowe archiwa. List po dostarczeniu odczytywano na głos adresatowi, a odpowiedź sporządzano w dwóch egzemplarzach. Jeden wysyłano w drogę powrotną, a kopię łączono z nadesłanym pismem i wkładano – jak mówi Siemian, „rzecz jasna” – do skrzyni lub szafy. Nawet po wielu miesiącach można było sięgnąć do takiego pakietu i sprawdzić, kto i na co się umawiał. Spór o miedź rozstrzygano na podstawie twardych zapisków.
Pojęcie wojny handlowej kojarzy się nam dziś z cłami i nagłówkami serwisów informacyjnych. W epoce brązu – jak maluje to Siemian – jej tłem były uszczelniane bitumem łodzie z trzciny, niebezpieczne rejsy z dala od widoku lądu i kupiec z Ur, który przez jedną felerną partię stracił stałego odbiorcę. Najstarsza zachowana negatywna recenzja może wcale nie być opowieścią o zwykłym oszuście. Niewykluczone, że to utrwalony na glinie ślad szlaku dostaw, w którego sam środek wpadł Ea-nasir.
