9 października 2022 roku dotarł do nas błysk z odległości około 2,5 miliarda lat świetlnych — jeden z najjaśniejszych rozbłysków gamma, jakie kiedykolwiek zarejestrowano. Władimir Lipunow, astrofizyk, który na co dzień zajmuje się wyłapywaniem takich zjawisk, w podcaście „Osnowa” usłyszał proste pytanie: co by się stało, gdyby do podobnej eksplozji doszło w naszym kosmicznym sąsiedztwie?
Odpowiedź zaczyna się od geometrii zjawiska. Rozbłysk gamma nie świeci we wszystkich kierunkach niczym zwykła żarówka. Cała jego energia ucieka w postaci wąskiego dżetu relatywistycznego — strumienia materii mknącego z prędkością bliską prędkości światła. Lipunow porównuje go do wskaźnika laserowego. Używa przy tym rosyjskiego słowa ukazka i sam zauważa to językowe skojarzenie. Jeśli taki laser trafi prosto w nas, jak mówi badacz, „lepiej, żeby nas tu wtedy nie było”.
Co oznacza „blisko”? Strefę zagrożenia Lipunow szacuje na kilka tysięcy parseków, czyli kilkadziesiąt tysięcy lat świetlnych. To wciąż obszar naszej Drogi Mlecznej. Taki wybuch byłby dla ewentualnych ocalałych niezwykłym widowiskiem: rozbłysłby od 50 do 100 razy jaśniej niż Księżyc w pełni, dając światło wystarczające do czytania gazety w środku nocy.
Jasność to jednak najmniej groźny skutek. Prawdziwy niepokój Lipunowa budzi wpływ samej wiązki na planetę. Większość z nas miała kiedyś prześwietlenie klatki piersiowej — tutaj natomiast w ciało uderzyłyby fotony tysiąc razy silniejsze niż promienie rentgenowskie. Warstwa ozonowa, nasza tarcza chroniąca powierzchnię przed zabójczym promieniowaniem, zostałaby po prostu zmieciona. Zaczęłyby się mutacje „i wszelkie paskudztwo, to absolutne minimum”. Stawka jest więc najwyższa z możliwych: niebo nad naszymi głowami przestałoby nas chronić.
O samym prawdopodobieństwie naukowiec mówi ze spokojem. Z jego wyliczeń wynika, że do takiego zdarzenia dochodzi mniej więcej raz na 100 milionów lat. Liczbę tę podaje ze scenicznym wyczuciem pauzy, żartując do prowadzącego, że ten pewnie zaraz wykrzyknie, iż wie, kto wtedy na Ziemi wyginął. Lipunow nie twierdzi jednak, że zna odpowiedź, ani nie przypisuje temu zjawisku żadnego z dawnych wielkich wymierań. Podkreśla jedynie, że choć szansa jest znikoma, ryzyko pozostaje jak najbardziej realne.
Zostaje zmieciona warstwa ozonowa, zaczynają się mutacje i wszelkie paskudztwo, to absolutne minimum. O tak. To jest właśnie taki czynnik, czynnik antycywilizacyjny.
Естественно, сносится озоновый слой, начинаются мутации и всякая фигня, минимум. Это такой фактор, такой антицивилизационный фактор есть.
— Władimir Lipunow, Osnova, 10:48
Lipunow rzuca tę uwagę mimochodem. To jedynie odpowiedź na pytanie dziennikarza, a nie rozbudowana teoria naukowa. Po minucie badacz wraca do głównego wątku: technik rejestrowania kosmicznych błysków. Szczegóły pozostają więc otwarte — od dawki promieniowania przy powierzchni gruntu, przez precyzję wycelowania dżetu, aż po dokładną definicję bezpiecznego dystansu.
Częścią tych zagadnień zajęli się inni naukowcy. W pracy opublikowanej w czerwcu 2024 roku na łamach czasopisma „Communications Earth & Environment” zespół pod kierunkiem Theodorosa Christoudiasa zamodelował wybuch promieniowania gamma z odległości zaledwie 100 parseków. To znacznie bliżej niż tysiące parseków, o których wspominał Lipunow. Okazało się, że promieniowanie gamma jest silnie pochłaniane na wysokości powyżej 30 kilometrów, a powstałe pod jego wpływem tlenki azotu wracają do normy w ciągu kilku tygodni. Skutki dla planety okazały się zaskakująco niewielkie.
Oba te głosy wcale się jednak nie wykluczają. Model numeryczny i uwaga rzucona w wywiadzie dotyczą zupełnie innych odległości oraz odmiennych scenariuszy, a wspomniane badanie nie odtwarzało geometrii ciasnego „wskaźnika laserowego” Lipunowa. Pokazują jednak dobitnie, jak wiele zależy od kąta uderzenia, odległości źródła i samej atmosfery.
Ten sam rozbłysk z października 2022 roku zdołał zresztą zaznaczyć swoją obecność na Ziemi, mimo że nadszedł z niewyobrażalnej dali. Satelity i przyrządy naziemne zarejestrowały zaburzenia w górnych warstwach jonosfery oraz wyraźne odkształcenie pola elektrycznego na wysokości około 500 kilometrów, co w listopadzie 2023 roku w „Nature Communications” opisali Mirko Piersanti i współpracownicy. Źródło eksplozji znajdowało się miliardy lat świetlnych stąd, a mimo to zdołało poruszyć sam szczyt naszej atmosfery.
Wizja Lipunowa niesie więc ze sobą osobliwą mieszankę ulgi i niepokoju. W skali ludzkiego życia prawdopodobieństwo takiego kataklizmu jest bliskie zeru. Z perspektywy całej historii ziemskiego życia mogło to się jednak zdarzyć już niejednokrotnie. Pozostaje jeszcze jedna zagadka, którą astrofizyk pozostawia bez odpowiedzi: dżet przychodzi w parze. Jedna wiązka mknie w naszą stronę, druga — zgodnie z zasadą zachowania pędu — dokładnie w przeciwną. Nikt jak dotąd nie zaobserwował czarnej dziury odrzuconej z miejsca wybuchu niczym rakieta. Część astronomów, jak podsumowuje Lipunow, wciąż na ten widok czeka.
