W 2004 roku na wybrzeżach Oceanu Indyjskiego woda nagle uciekła od brzegu, a ludzie ruszyli w jej ślad. Turyści spragnieni ciepłego morza spacerowali po odsłoniętym dnie, zbierając muszle i małe ryby. Michaił Nosow, oceanolog badający mechanizmy powstawania tsunami, opisuje to bez ogródek: w takim momencie jakakolwiek ucieczka jest już bezcelowa, bo po prostu brakuje na nią czasu.
Morze wcale nie zniknęło. To cofnięcie było po prostu pierwszą częścią fali. Tej samej nocy wokół Oceanu Indyjskiego zginęło około 230 000 ludzi. Z kolei tsunami w Japonii w 2011 roku pochłonęło niecałe 19 000 ofiar – ponad dziesięciokrotnie mniej. Nosow przypisuje tę różnicę sprawnemu systemowi ostrzegania i świadomości mieszkańców, którzy wiedzieli, co robić. A rozumienie, co zwiastuje cofające się morze, stanowi kluczowy element tej wiedzy.
Dlaczego woda w ogóle odpływa? Czasami tsunami uderza od razu wezbraniem, a innym razem zaczyna się od gwałtownego odpływu. Badacze próbowali wyjaśnić to zjawisko na wiele sposobów, zwłaszcza kilkadziesiąt lat temu, gdy brakowało modeli komputerowych i rachunki prowadzono na papierze. Wyjaśnienie Nosowa jest proste i naukowiec nie ma co do niego niemal żadnych wątpliwości.
Wyobraźmy sobie strefę subdukcji, w której jedna płyta tektoniczna wsuwa się pod drugą, a nad granicą ich styku leży dno morskie. Kiedy dochodzi do pęknięcia, dno nie przemieszcza się jako jednolity blok. Pas położony bliżej lądu gwałtownie opada, natomiast fragment wysunięty dalej w głąb oceanu zostaje wypchnięty w górę.
W strefach subdukcji ogniska tsunami układają się z reguły tak, że obszar obniżenia dna znajduje się bliżej brzegu, a obszar wypiętrzenia – dalej w morzu.
В зонах субдукции очаги цунами устроены, как правило, именно таким образом, что ближе к берегу находится зона опускания, а мористия находится зона поднятия.
— Michaił Nosow, Osnova, 38:22
Spójrzmy teraz, jak reaguje woda. Nad zapadniętym pasem dna ocean ma gdzie runąć, więc opada, a na powierzchni tworzy się zagłębienie. To obniżenie wędruje ku wybrzeżu w postaci doliny fali, sprawiając wrażenie, jakby plaża gwałtownie się poszerzała. Z kolei nad wypiętrzonym dnem woda zostaje wypchnięta w górę – i ten impuls jest zazwyczaj znacznie potężniejszy. Powstały w ten sposób wał wodny podąża tuż za zagłębieniem. Najpierw dociera więc obniżenie, a dopiero po nim grzbiet fali – dokładnie w takiej kolejności, ponieważ zapadlisko leży bliżej lądu.
To tłumaczy również, dlaczego tsunami sprawia wrażenie fali nadchodzącej w dwóch odsłonach. Główne źródło zaburzenia wciąż znajduje się z dala od brzegu. Nosow obrazuje to skalą przemieszczonej masy: trzęsienie ziemi u wybrzeży Tōhoku w 2011 roku wprawiło w ruch około 100 kilometrów sześciennych wody.
Zapisy innych trzęsień ziemi potwierdzają ten mechanizm. W badaniu opublikowanym w kwietniu 2026 roku w czasopiśmie „Frontiers in Earth Science” przeanalizowano dane z mareografów po trzęsieniu ziemi w strefie subdukcji Makran z 1945 roku – odnotowano wówczas nagły spadek poziomu morza tuż przed uderzeniem fal. Ta sama praca wskazuje, że w rejonie miasta Ormara dno uniosło się o około metr, a w pobliżu Pasni o metr opadło. Ten sam uskok wypiętrzył jeden odcinek wybrzeża, a inny obniżył.
Nosow zachowuje jednak ostrożność w uogólnieniach. Przyznaje, że pewną rolę mogą odgrywać podwodne osuwiska czy efekty nieliniowe w samej wodzie. Można tworzyć wiele takich koncepcji, choć sam badacz nazywa je czystymi spekulacjami. Wraca przy tym do faktów: ilekroć analizuje ogniska trzęsień w strefach subdukcji, które wywołały tsunami, widzi dokładnie ten sam układ. Z jego doświadczenia wynika, że to właśnie on odpowiada za sedno zjawiska.
Oglądając nagrania, na których woda nagle ucieka z plaży, można już bez trudu odczytać ten mechanizm. Wstrząs wypchnął dno oceanu daleko w morzu ku górze. Odsłonięty piasek to zaledwie dolina fali poprzedzająca to spiętrzenie, a morze wcale nie odpłynęło na dobre. Wpadło jedynie w zapadlisko wytworzone przez skorupę ziemską – i za chwilę powróci z całą siłą.
