W 2021 roku z kanadyjskiej Arktyki w stronę północnego Atlantyku ruszyła około stumetrowa warstwa słodkiej wody. Oceanolodzy śledzili ten proces, ale poza środowiskiem naukowym niemal nikt nie zwrócił na to uwagi.
Aleksandr Osadczijew, oceanolog i główny pracownik naukowy Instytutu Oceanologii im. Szyrszowa, opisuje tamte wydarzenia jako sytuację o krok od katastrofy, którą „cały świat po prostu przespał”. Aby zrozumieć, dlaczego zwykła warstwa słodkiej wody budzi taki niepokój, warto przyjrzeć się mechanizmowi powstawania wód głębinowych.
Na północnym Atlantyku słona woda na powierzchni ochładza się i opada na głębokość kilometra, a niekiedy nawet półtora kilometra. To zjawisko zasila głębiny całego Wszechoceanu. W Arktyce jest jeszcze chłodniej, a jednak woda wcale nie tonie. Jej wierzchnia, stumetrowa warstwa jest słodka – zasilają ją rzeki oraz topniejący lód. Gdy słodka woda stygnie, opada zaledwie na jakieś dwadzieścia metrów, po czym proces ustaje i zaczyna się zamarzanie. Gdyby taka „słodka pokrywa” powędrowała na południe, na Atlantyk, znajdująca się pod nią słona woda przestałaby opadać. Wraz z nią zatrzymałoby się odnawianie oceanicznych głębin, a ziemski klimat czekałaby całkowita przebudowa.
(Często mówi się o tym jako o zatrzymaniu Golfsztromu. Osadczijew zaleca tu jednak precyzję: sam Prąd Zatokowy wcale by nie stanął. Chodzi o zjawisko opadania wód tuż na północ od niego, w zimnych rejonach oceanu. Golfsztrom płynie tuż obok, dlatego oba procesy bywają mylone).
Arktyka gromadzi swoje zapasy słodkiej wody w ściśle określonym miejscu. W basenie kanadyjskim funkcjonuje Wir Beauforta – kolisty prąd wciągający w głąb słodką wodę. Nad nim unosi się potężny wir atmosferyczny, który napędza cały układ: im szybciej wiruje, tym więcej słodkiej wody gromadzi się w rezerwuarze. Od początku XXI wieku układ ten przybierał na sile z każdym rokiem, a wir pochłaniał coraz większe masy wód. Badacze zjawiska wiedzieli, jak to się musi skończyć: prędzej czy później nadejdzie moment, w którym wiatr osłabnie, wir straci impet, a zmagazynowana woda uwolni się na zewnątrz.
Jak zareagowałby na to Atlantyk? Tego nie wie nikt. Z jednych modeli wynika scenariusz rodem z filmu Pojutrze, czyli skucie półkuli północnej lodem. Inne przewidują coś wręcz przeciwnego: ciepło przestałoby gromadzić się w głębinach, co doprowadziłoby do powszechnego ocieplenia. Oba warianty mają logiczne uzasadnienie. Jak zauważa Osadczijew, dopóki zjawisko nie wydarzy się w rzeczywistości, wszelkie przewidywania pozostają jedynie domysłami.
I w końcu do tego doszło.
I rzeczywiście nadszedł rok, kiedy wir osłabł i zaczął zrzucać tę wodę. To był rok 2021. Czym zajmował się świat? Szczepieniami przeciw Covidowi.
И действительно наступил год, когда вихрь ослаб и стал эту воду сбрасывать. И это был 2021 год. Мир был занят чем? Прививками от ковида.
— Aleksandr Osadczijew, Podcast Gleba Solomina, 25:30
Oceanolodzy uważnie śledzili sytuację, podczas gdy media milczały. Jak się okazało, uwolniona pokrywa wodna nie dotarła do celu w groźnej postaci. Rozproszyła się po drodze i dotarła na północny Atlantyk znacznie osłabiona. Opadanie wód nieco zwolniło, ale nie doszło do niczego krytycznego.
Literatura naukowa opisuje tę trasę na własny sposób. W opublikowanej w 2021 roku w „Nature Communications” pracy Jiaxu Zhang zakładał, że gwałtowny wyrzut z Wiru Beauforta nastąpi głównie przez Archipelag Arktyczny, a nie przez Cieśninę Frama. Przewidywał wysłodzenie górnych warstw subpolarnego północnego Atlantyku, przy czym najsilniej miało odczuć to Morze Labradorskie. Następnie w 2024 roku Qiang Wang poinformował w „Nature Geoscience”, że woda uwolniona po dwóch dekadach kumulacji zaczęła gromadzić się w strefie buforowej Oceanu Arktycznego, niedaleko dróg wylotowych. Przy analizowanym przez niego układzie wiatrów opóźniło to rozprzestrzenianie się słodkowodnej anomalii w głąb subpolarnego północnego Atlantyku.
Zdaniem Osadczijewa to wydarzenie stanowi wymowny komentarz do stanu współczesnej nauki. Przed 2021 rokiem można było symulować właściwie wszystko, a poszczególnych modeli nie dało się od siebie odróżnić. Wreszcie natura sama przeprowadziła eksperyment, uwalniając masę wody z wiru, a Atlantyk zareagował na to obojętnym wzruszeniem ramion. To dobitnie pokazuje, jak dalece wciąż nie rozumiemy procesów zachodzących w oceanach.
Zarówno obawy przed zlodowaceniem Atlantyku, jak i nadzieje na jego ocieplenie pozostają zatem otwarte. Za jedynym razem, gdy układ zadziałał w naturze, uwaga świata skupiała się na szczepionkach, a sama woda rozmyła się po drodze. Co się stanie, jeśli kolejna pokrywa dotrze do celu nienaruszona – tego dziś nikt nie jest w stanie przewidzieć.
