Sześćdziesiąt pięć bilionów dolarów. Na tyle naukowcy z Cambridge oszacowali koszt skrajnego scenariusza, opisanego w 2013 roku na łamach „Nature”: dno Oceanu Arktycznego uwalnia zmagazynowany metan, a średnia temperatura na Ziemi rośnie o dwa do dwóch i pół stopnia Celsjusza. Jak zauważa Igor Siemiletow, to kwota porównywalna z rocznym produktem całej globalnej gospodarki.
Siemiletow jest członkiem korespondentem Rosyjskiej Akademii Nauk. Kieruje laboratorium badań arktycznych w Pacyficznym Instytucie Oceanologicznym im. W.I. Iljiczowa oraz międzynarodowym laboratorium badań węgla w morzach Arktyki na Politechnice Tomskiej. W rejonach polarnych pracuje od trzydziestu lat, a ów pesymistyczny wariant z publikacji w „Nature” oparto bezpośrednio na wyliczeniach jego zespołu, zaczerpniętych z artykułu w czasopiśmie „Dokłady Akademii Nauk”.
Dwa i pół stopnia to w geologii różnica dzieląca epokę lodowcową od następującego po niej ocieplenia. Równie ważna jak skala zjawiska jest jednak oś czasu. Siemiletowa interesują zmiany zachodzące za życia jednego pokolenia: w horyzoncie dziesięciu, czterdziestu czy pięćdziesięciu lat. Modele klimatyczne opisujące świat za sto lat wciąż różnią się między sobą o 50–100 procent, a perspektywa tak odległa rzadko spędza komukolwiek sen z powiek. Badacz woli odwoływać się do własnej pamięci. Jeszcze w latach 80. podróż z Władywostoku do Moskwy czy Leningradu bez ciepłego kożucha była nie do pomyślenia. Dziś nierzadko wystarcza zwykły płaszcz przeciwdeszczowy.
Dlaczego akurat metan? W całej ziemskiej atmosferze unosi się go około pięciu miliardów ton. Tymczasem – jak wskazują przytaczane przez Siemiletowa dane IPCC – w perspektywie dwudziestu lat pojedyncza cząsteczka metanu zatrzymuje w atmosferze tyle ciepła, co blisko osiemdziesiąt cząsteczek dwutlenku węgla. Już teraz metan odpowiada w przybliżeniu za jedną trzecią ocieplenia wywoływanego przez CO₂. Działalność człowieka dokłada do tego rocznie od 50 do 150 milionów ton gazu, który stopniowo się kumuluje.
Prawdziwy magazyn kryje się jednak pod powierzchnią wody. Metan spoczywa na dnie uwięziony w lodopodobnych klatkach hydratów, z czego niemal dziewięćdziesiąt procent światowych zasobów zalega na szelfach kontynentalnych – w największym stopniu właśnie na szelfie arktycznym. Nikt nie wie dokładnie, ile go tam jest. Szacunki różnią się aż o trzy rzędy wielkości: od 30–50 miliardów ton do wartości liczonych w tysiącach miliardów. Nawet umiarkowane prognozy mówiące o 300–400 miliardach ton przyćmiewają wszystko, co ludzkość mogłaby wyemitować w krótkim czasie. Zapytany, czy to trafne porównanie, Siemiletow odpowiada krótko: „Zdecydowanie tak”.
Naukowiec stawia więc tezę, że klucz do zrozumienia przyszłości leży w odległej przeszłości naszej planety. Tak nakreśla tę zależność:
Ale jeśli dojdzie do scenariusza katastrofalnego – a wyjaśnię zaraz, co za nim stoi – wówczas to właśnie wzrost ilości metanu może stać się głównym motorem zmian klimatycznych, dokładnie tak, jak bywało w historii naszej planety.
Но в случае развития катастрофического сценария, о котором я сейчас объясню, что за этим стоит, значит, это может быть основной драйвер климатических изменений именно увеличение метана, что происходило в истории нашей планеты.
— Igor Siemiletow, Scientific Russia, 05:41
Paleoklimatolodzy podchodzą do tej wizji sceptycznie i pytają, dlaczego podobnych gwałtownych skoków stężenia metanu nie widać w rdzeniach lodowych z Antarktydy czy Grenlandii. Siemiletow odpowiada, odsyłając do prac w czołowych periodykach: w niektórych fazach wychodzenia z ostatniej epoki lodowcowej, trwających po kilkaset lat, poziom metanu rósł wcześniej niż temperatura. Co więcej, stromy i wąski szelf Alaski zdążył się już nagrzać. Podwodna zmarzlina stopniała, hydraty uległy rozkładowi, a uwolniony gaz – zdaniem Siemiletowa – dawno przedostał się do atmosfery, podsycając ocieplenie. Tą samą drogą poszły morza Karskie i Barentsa.
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja na Wschodniosyberyjskim Szelfie Kontynentalnym. Morza Łaptiewów i Wschodniosyberyjskie tworzą najszerszy i najpłytszy szelf w całym wszechoceanie, a tutejsze pokłady hydratów wciąż pozostają nienaruszone. Siemiletow wspomina, że gdy czołowe zachodnie ośrodki badawcze zapytano o zjawiska mogące zmienić klimat w ciągu zaledwie jednego pokolenia, na pierwszym miejscu wskazano właśnie destabilizację tego syberyjskiego rezerwuaru.
Nikt nie potrafi przesądzić, kiedy – i czy w ogóle – ta bariera runie. Z symulacji opublikowanych w 2024 roku przez zespół Sophie Wittig w „Atmospheric Chemistry and Physics” wynika, że tam, gdzie sieć stacji pomiarowych jest gęsta, nagły wyrzut metanu udałoby się wykryć w czasie od dwóch do dziesięciu lat. Na obszarach słabiej monitorowanych potrzeba by na to od dziesięciu do trzydziestu lat. Z kolei w styczniu 2026 roku grupa Siemiletowa poinformowała na łamach „Communications Earth & Environment”, że metan ulatujący obecnie w wewnętrznej części Morza Łaptiewów pochodzi głównie z mikrobiologicznych kieszeni w podwodnej zmarzlinie, na co jednoznacznie wskazują analizy składu izotopowego.
Ostatecznie o wszystkim zadecyduje tempo: jak szybko rozmarza zmarzlina pod dnem morza. Szelf wokół Alaski udzielił już swojej odpowiedzi. Na Syberii pomiary wciąż trwają.
