W najgłębszej warstwie stanowiska Kostiomki 17 nad Donem archeolodzy natrafili na niewielki, żółtawy i na wpół przezroczysty słupek przypominający bursztyn. Ktoś wywiercił w nim otwór – i zrobił to ponad 40 000 lat temu.
Owo znalezisko to rostrum belemnita: wewnętrzny szkielet krewnego dzisiejszych kałamarnic, który opadł na morskie dno w czasach, gdy po Ziemi stąpały dinozaury, a w toni pływały plezjozaury. Z biegiem milionów lat pradawny muł zamienił się w skałę, w którą wąwozy wokół Kostiomek wcinają się dziś głębokimi rozpadlinami. W tradycji ludowej takie kamienie zyskały miano „palców diabła” lub strzałek piorunowych. Jak wyjaśnia archeolożka Ksienija Stiepanowa, pierwsi osadnicy otwartych równin Europy Wschodniej dostrzegali je w ścianach parowów, wydłubywali ze skały i znosili do obozowisk. Podobnie postępowało się tam ze skamieniałymi koralowcami.
Muzealne rekonstrukcje przyzwyczaiły nas do wizerunku człowieka epoki kamienia odzianego w strzęp skóry, z paciorkami nawleczonymi na rzemyk na szyi. Ślady zużycia na zabytkach z Kostiomek odsłaniają jednak zupełnie inną historię. Koraliki obijające się o siebie w naszyjniku ścierają się w bardzo charakterystyczny sposób, tymczasem na tych okazach widać mikroskopijne rysy typowe dla elementów naszywanych na materiał. Ozdoby trafiały więc wprost na ubranie – a w ówczesnych realiach odzież miała znaczenie kluczowe. W plejstocenie panował suchy, wietrzny i przeszywający chłód. Stiepanowa przywołuje słowa lekarza medycyny sądowej z pewnego wywiadu: przy nieodpowiednim ubiorze można zamarznąć na śmierć nawet w temperaturze +8°C. Ówcześni ludzie ubierali się jednak bez zarzutu.
To byli ludzie, którzy zbierali skamieniałości. Cechowała ich ogromna ciekawość świata – można wręcz powiedzieć, że byli pierwszymi paleontologami.
Это ребята, которые собирали окаменелости, они были очень любопытными, можно сказать, что это первые палеонтологи
— Ksienija Stiepanowa, Osnova, 60:25
Do bliźniaczych wniosków dochodzą badacze pracujący na innych stanowiskach. W przeglądowym artykule na łamach „Science Advances” z 2024 roku Ian Gilligan wskazuje, że mikroskopowe ślady przemawiają za naszywaniem ozdób na odzież w jaskini Üçağızlı w południowo-zachodniej Azji już około 41 000 lat temu, a w chińskim Shuidonggou 2 – przed 34 000 lat.
Takie przeznaczenie staje się w pełni zrozumiałe, gdy zdamy sobie sprawę z kulturowej roli ubioru. W społecznościach tradycyjnych strój natychmiast określa tożsamość: inne aplikacje nosi dziewczyna, inne mężatka, a sąsiadujące ze sobą grupy odróżniają się od siebie na pierwszy rzut oka. Schowany pod płaszczem znak staje się bezużyteczny. Dziś krzyżyk najczęściej nosi się dyskretnie pod koszulą, lecz w dawnym świecie tożsamość manifestowano jawnie, na widoku wszystkich.
Okazy, w których nie dało się wywiercić otworów, traktowano inaczej. Część z nich to drobne, pofałdowane muszelki przypominające kształtem pierogi, starsze nawet niż kreda, w której tkwiły. Ktoś starannie pomalował je czerwoną ochrą – tak jakby z natury intrygujący kształt domagał się dodatkowego podkreślenia.
Wnioski Stiepanowej są jednoznaczne i rozstrzygają spór toczący się w nauce od przeszło stulecia. W XIX wieku badacz Aleksandr Kelsijew przedstawiał mieszkańców Kostiomek jako prymitywnych padlinożerców, błąkających się bez celu za zapachem gnijącego mięsa. Odkrywca stanowiska, Iwan Polakow, stał na przeciwnym stanowisku: uważał ich za znakomitych myśliwych, zdolnych do polowania na mamuty i dostatniego życia. Rację miał Polakow. Grupy, które nie radziły sobie z surowymi warunkami, nie zostawiły po sobie trwałych obozowisk, do których dotarliby dziś archeolodzy. Wiemy o tych ludziach właśnie dlatego, że odnieśli sukces adaptacyjny.
Skamieniałości jako ozdoby pojawiały się zresztą w wielu innych zakątkach kontynentu. Praca Francesca d’Errico opublikowana w 2025 roku w czasopiśmie „PLOS ONE” wskazuje, że po cezurze 45 000 lat temu na terenie całej Eurazji upowszechnia się łączenie w dekoracjach najrozmaitszych surowców: bursztynu, kości, ciosów mamuta, muszli, zębów i właśnie pradawnych skamielin.
Pozostaje jeszcze zagadka woreczków. Podczas jednego z sezonów wykopaliskowych zespół Aleksandra Biessudnowa odkrył w Kostiomkach zwarte skupiska zabytków obficie posypane czerwoną ochrą. W jednym znajdowało się kilka ludzkich zębów, skamieniałości oraz niedokończona zawieszka z otworem wywierconym tylko z jednej strony. W drugim – kolejne skamieliny i podobny, rozpoczęty wisiorek. Zdaniem Stiepanowej były to skórzane woreczki być może na talizmany, akcesoria wróżebne, a być może na coś jeszcze innego. Ślady starcia na niedokończonych zawieszkach dowodzą, że wcale ich nie porzucono: poler powstały od ocierania się we wnętrzu woreczka pokrywa rysy pozostawione przez krzemienne wiertło. Rzemieślnik świadomie przerwał wiercenie w połowie pracy i nosił taki półfabrykat przy sobie, razem z innymi osobliwościami.
Dlaczego? „Nawet nie pytajcie” – ucina Stiepanowa. Sama archeologia na to pytanie nie odpowie.
