Gdy kobieta zakładała pełny strój z epoki wikingów, w oczach archeologa Wasilija Nowikowa „wyglądała jak bogini”. Każdy element jej ubioru krył osobną opowieść – niczym mała książka, którą trzeba po prostu umieć przeczytać. Nowikow, kierujący jednym z oddziałów Połączonej Ekspedycji Archeologicznej w Gniezdowie, widział wystarczająco dużo takich znalezisk, by mówić to z pełnym przekonaniem.
O kobiecym stroju wspomina przy okazji rozmowy o okrętach, a związki okazują się znacznie bliższe, niż mogłoby się wydawać. Uszycie żagla wymagało pracy wielu kobiet, i to wcale nie wyłącznie niewolnic. Przez długi czas wycinały pasy materiału i zszywały je ze sobą w dowolnie wybrane barwy. Pasiasty żagiel na wodzie stanowił dla każdego jasny sygnał: właściciela tej łodzi stać na taki nakład pracy. Okręt, który zwykle kojarzymy z męskim światem wypraw, w rzeczywistości powstawał dzięki kobiecej krzątaninie w gospodarstwie.
W tym miejscu Nowikow rozprawia się z powszechnym mitem: przekonaniem, że skandynawskie kobiety żyły w ucisku. Ich pozycję w społeczeństwie określa krótko: „były szyją, a czasem i głową”. To istotne zastrzeżenie, bo wikingów pamiętamy głównie przez pryzmat toporów i łupieżczych najazdów. Jeśli archeolog ma rację, dotąd opowiadaliśmy tę historię bez jej kluczowego motoru napędowego.
Nowikow traktuje tę uwagę zaledwie jako dygresję, a jego spostrzeżenia są uderzająco proste. Kobieta miała pełne prawo zarządzać majątkiem. Być może bywała nawet wojowniczką – choć to akurat badacz zastrzega ostrożnym „być może”. Kwestia rozwodu w niczym nie przypominała ponurych wyobrażeń z innych epok. Jeśli mąż z jakiegoś powodu przestał jej odpowiadać, mogła odejść od niego „w dwóch krokach” i nikt jej w tym nie przeszkadzał. Oczywiście wiązało się to z pewnymi formalnościami i roszczeniami, ale Nowikow jedynie o nich wspomina, nie wchodząc w szczegóły.
Najbardziej zapada w pamięć inny szczegół:
Kobiety na przykład zajmowały się magią. Mężczyźni nie mogli uprawiać magii. Jeśli mężczyzna to robił, musiał włożyć kobiecą suknię.
Женщины, например, там, занимались магией. Мужчины не могли заниматься магией. Если мужчина занимался магией, то он должен был одеваться в женское платье.
— Wasilij Nowikow, NauchDok, 56:33
Nowikow przypomina przy tym słynną scenę wymiany obelg z mitologii, w której wyśmiewano Lokiego tańczącego nocą w kobiecej sukni. Zdaniem badacza Loki próbował w ten sposób zgłębić tajniki sztuki magicznej – i dopiął swego, ale wymagało to wejścia w rolę kobiety.
Podobny obraz wyłania się z prac innych badaczy epoki. Z opracowania opublikowanego w październiku 2025 roku na łamach czasopisma Scandinavian-Canadian Studies wynika, że kobiety w dawnej Skandynawii trzymały pieczę nad finansami i zapasami żywności oraz dbały o sprawne funkcjonowanie całego gospodarstwa. Szamańskie praktyki znane jako seiðr zapewniały im z kolei pozycję szanowanych przewodniczek duchowych. Mężczyzn parających się tym fachem uważano natomiast za dewiantów, ponieważ uprawianie takich rytuałów postrzegano jako przejaw zniewieścienia.
Nowikow nie buduje na tym żadnej wielkiej teorii. Mówi o tym raczej tonem kogoś, kto natrafił na zaskakującą ciekawostkę i dzieli się nią, by sprostować obiegowe błędy. To jednak obraz zbyt wyrazisty, by przejść obok niego obojętnie. W społeczeństwie słynącym z miecza niebezpieczna sztuka magii należała wyłącznie do kobiet – a mężczyzna, który pragnął jej dotknąć, musiał najpierw włożyć suknię.
