Dwadzieścia procent w skali roku. Tyle wynosiła powszechna stawka, gdy rolnik w epoce brązu na terenie Mezopotamii potrzebował ziarna lub srebra, a wierzycielem okazywała się miejscowa świątynia.
Iwan Siemian, archeolog i główny pracownik naukowy Laboratorium Archeologii Eksperymentalnej w Erywaniu, wspomina o tym na marginesie szerszego wykładu o realiach epoki brązu. Sam zresztą zauważa, że dla wielu odbiorców brzmi to zaskakująco. W miastach Mezopotamii świątynia pełniła bowiem znacznie więcej funkcji niż tylko odprawianie kultu: ściągała dobra z całego okręgu, magazynowała je i rozdzielała. Część badaczy dopatruje się w tym systemie – mniej więcej od połowy III tysiąclecia p.n.e. – pierwszych zalążków protokapitalizmu. Co więcej, świątynia zajmowała się również udzielaniem pożyczek.
Widzimy też, że ta świątynia funkcjonuje jak bank. Oprócz tego, że rozdziela zasoby miejskie i je przechowuje, udziela także pożyczek.
И мы видим, что этот храм, он выступает и банком. Потому что, помимо того, что он распределяет городские ресурсы и хранит их, он еще дает кредиты.
— Iwan Siemian, Osnova, 08:11
Rolnik pobierał ziarno lub srebro, a narosłe odsetki spłacał po żniwach. Kupcy rozliczali się z wypracowanych zysków. Prowadzący rozmowę zauważył, że nawet wedle dzisiejszych standardów bankowości centralnej to wygórowany procent, z czym Siemian bez wahania się zgodził.
Stawką było coś znacznie poważniejszego niż widmo chudego roku. Kiedy powinęła się noga, dłużnicy zastawiali własnych bliskich. Tak rodziła się niewola za długi: zastawiony człowiek pracował jak niewolnik dopóty, dopóki ktoś go nie wykupił.
Ślady ówczesnych stawek przetrwały w źródłach pisanych. Kodeks Hammurabiego z około 1750 roku p.n.e. ustalał oprocentowanie na poziomie 33⅓% dla ziarna oraz 20% dla srebra, na co zwraca uwagę Olivier Guéant w pracy opublikowanej na arXiv w 2026 roku. Siemian mówi o 20% w obu przypadkach – szacunki różnią się więc nieco w zależności od przyjętych źródeł. Z kolei badanie Gabrielli Spady z 2025 roku, opublikowane przez wydawnictwo Zaphon, opisuje umowy kredytowe z Sippar w północnej Babilonii: w jednym z przypadków pożyczkobiorca zaciągnął pożyczkę w srebrze u dwóch bóstw jednocześnie – Szamasza i Sina. Wierzycielami były boskie domy, a człowiek mógł pożyczać z dwóch naraz.
Tu jednak pojawia się zasadniczy paradoks. Miasto, które tak chętnie zadłuża własnych obywateli, równocześnie potrzebuje ich do walki. Siemian podkreśla, że spirala długów mogła doszczętnie rozsadzić tkankę społeczną. Gdy wybuchała wojna i władca ogłaszał pospolite ruszenie, wielu mieszkańców tkwiło po uszy w zobowiązaniach i nie miało za co sprawić sobie rynsztunku. Z armią złożoną z bankrutów miasto po prostu nie było w stanie się obronić.
Dlatego monarchowie co pewien czas ogłaszali powszechne amnestie i anulowali długi. Tego rodzaju darowanie win odbywało się cyklicznie, a powody takich decyzji były równie mocno podyktowane względami militarnymi, co moralnymi.
Za całym tym mechanizmem stało pismo. Rozdzielanie ziarna, kontrolowanie zapasów w spichlerzach i egzekwowanie danin wymagały rozbudowanego aparatu urzędniczego i spójnej księgowości. Między innymi dlatego Mezopotamia wytwarzała dziesiątki tysięcy glinianych tabliczek pokrytych pismem klinowym.
Równolegle dochodziło do przetasowań na szczytach władzy. Początkowo najwyższy kapłan świątynny, ensi, dzielił rządy w mieście z wodzem wojskowym zwanym lugal. Jak barwnie opisuje Siemian, z czasem lugal niejednokrotnie „pożerał” kapłana – zaraz jednak uściśla, że wyłącznie w sensie przenośnym. Opierając się na zbrojnym zapleczu, wódz przejmował pełnię władzy i stawał się jedynym królem miasta.
Siemian zwraca uwagę, że o świątynnych instytucjach kredytowych szczegółowo pisał amerykański badacz Michael Hudson. On również uważa je za zaledwie wczesny etap rozwoju, gdyż późniejsi kupcy asyryjscy, działający w handlowym mieście Kanesz, prowadzili interesy na znacznie większą skalę i cieszyli się o wiele większą samodzielnością.
Pierwszymi pożyczkodawcami w historii okazują się zatem świątynie. A ich największą bolączką wcale nie były niespłacone raty, lecz obawa, że dłużnicy zbiednieją tak bardzo, iż nie będzie miał kto stanąć na murach.
