W najstarszej znanej opowieści o potopie nikt nie zgrzeszył. Bogowie po prostu nie mogli zmrużyć oka.
Olga Popowa, badaczka dziejów starożytnej Mezopotamii, opowiada tę historię z nieskrywaną satysfakcją. Jak sama zauważa, to uzasadnienie bywa wręcz komiczne, a dla większości osób kojarzących wyłącznie biblijnego Noego brzmi zupełnie obco. Dzieło nosi tytuł Atrahasis, od imienia głównego bohatera – „Nadzwyczaj Mądrego” – jedynego człowieka, który ocalał z kataklizmu. To mezopotamski pierwowzór Noego. Ta sama postać pojawia się zresztą w Eposie o Gilgameszu, gdy tytułowy heros w poszukiwaniu nieśmiertelności trafia do jedynego na ziemi człowieka obdarzonego wiecznym życiem – tego, który przetrwał potop.
Powód zesłania zagłady całkowicie zmienia sens tej historii. Większość z nas wychowała się w przekonaniu, że potop to kara moralna: ludzie zbłądzili, więc niebiosa wymierzyły sprawiedliwość. W starszej wersji wydarzeń przypomina to raczej radykalną reakcję zirytowanego gospodarza na uciążliwych lokatorów.
W ujęciu Popowej wyglądało to następująco. Na początku istnieli bogowie wyżsi i niżsi rangą, a całą ciężką pracę wykonywali ci drudzy. W końcu zaczęli mieć dość harówki. Postanowiono więc stworzyć istotę, która przejmie ich obowiązki: nakarmi bogów, ubierze ich i wzniesie dla nich świątynie. Tą istotą stał się człowiek.
Bogowie popełnili jednak jeden błąd. Zapomnieli uczynić ludzi śmiertelnymi.
Ludzkość mnożyła się na potęgę, a nikt nie umierał. Z roku na rok na świecie robiło się coraz gęściej. Wreszcie najwyżsi bogowie – ci sami, którzy zlecali stworzenie człowieka – zaczęli tracić cierpliwość.
Zrobiło się takie przeludnienie, że ci sami najwyżsi bogowie… zaczęli mówić: jest za głośno, to wszystko mi przeszkadza. Pozbądźmy się tego.
И появилось такое перенаселение, которое этим самым верховным богам… они начали говорить, что слишком шумно, мне это все мешает. Давайте-ка избавимся от этого.
— Olga Popowa, Osnova, 81:41
Sprawę w swoje ręce bierze Enlil, jeden z najważniejszych bogów mezopotamskiego panteonu. Nie zaczyna wcale od wody. Zsyła najpierw zarazę, potem suszę, a wreszcie głód. Za każdym razem ludzkości udaje się jednak przetrwać, ponieważ inny bóg – uosabiający mądrość Enki – sprzyja ludziom i przyjaźni się z Atrahasisem.
Metody Enkiego są do bólu pragmatyczne. Kiedy nadciąga susza, radzi Atrahasisowi złożyć ofiary bóstwu burzy. To z kolei dochodzi do wniosku, że skoro ci ludzie dostarczają mu jedzenie, bezsensem byłoby zagłodzić ich na śmierć, i sprowadza deszcz. Kiedy uderza plaga, dary wędrują do boga zdrowia, co natychmiast kładzie kres epidemii. Ludzie ratują się przed zagładą, po prostu przekupując posiłkami bóstwa, które próbują ich wybić.
Wreszcie Enlilowi puszczają nerwy i postanawia utopić wszystkich bez wyjątku. Tym razem Enki nie ma już jak wymanewrować przeciwnika podstępem. Szepcze więc Atrahasisowi w tajemnicy przed pozostałymi bogami: rozbierz dom, zbuduj statek z drewna, gliny i smoły, zabierz rodzinę, zapasy i wchodź na pokład.
Nadchodzi potop. Gdy wody opadają, na ziemi nie ma już ani jednej żywej duszy. Dopiero wtedy bogowie orientują się, co właściwie zrobili. Nikt nie przynosi jedzenia. Nikt nie szyje ubrań. Wśród bóstw podnoszą się głosy żalu: uśmierciliśmy ludzi, a przecież tak dobrze nam służyli i tak sumiennie nas karmili. W panteonie wybucha karczemna awantura.
W tym momencie Atrahasis schodzi na ląd i składa dziękczynną ofiarę. Wyczuwając zapach pieczystego, wygłodniali bogowie zlatują się jak muchy. Sam Enlil ma twardy orzech do zgryzienia: z jednej strony cieszy się z posiłku, z drugiej aż kipi ze złości, że ktoś śmiał złamać jego zakaz.
Spór kończy się kompromisem. Ludzie mogą pozostać na świecie, ale ich życie zostanie radykalnie skrócone. Jak ujmuje to Popowa, okazało się to znakomitym wyjściem z sytuacji: skończyło się przeludnienie i ucichł nieznośny wrzask.
W wersji przytaczanej przez Popową potop ma zatem czysto inżynieryjną logikę. Problem wynikał z wady konstrukcyjnej: stworzono nieśmiertelnych robotników, którzy bez opamiętania się rozmnażali. Wielka woda okazała się nieudaną próbą generalnego resetu, a właściwą, skuteczną poprawką stała się dopiero śmiertelność.
Biblia przedstawia tę historię zupełnie inaczej – i to w pełni świadomie, na co zwraca uwagę Johanna Markind w artykule opublikowanym w styczniu 2025 roku na portalu TheTorah.com. W micie o Atrahasisie ludzkość rozrasta się tak bardzo, że nieustanny zgiełk odbiera Enlilowi sen. Z kolei opowieść biblijna odrzuca demografię i ludzką płodność jako przyczynę katastrofy, zrzucając całą winę na upadek moralny człowieka. Autorka wykazuje, że autorzy biblijni doskonale znali starsze podanie, celowo zmieniając jego sens.
Kolejny artykuł na TheTorah.com, opublikowany przez Shawnę Dolansky we wrześniu 2026 roku, rozwija wątek tego, co nastąpiło po potopie. Bogowie na stałe wpisali w ludzką egzystencję mechanizmy kontroli populacji: śmiertelność noworodków, bezpłodność czy istnienie grup kobiet nieposiadających potomstwa. Wszystko po to, by liczba ludzi nigdy więcej nie wymknęła się spod kontroli.
Popowa dorzuca do tego ciekawą puentę. Sumeryjska lista królów wymienia władców najdawniejszych miast wraz z długością ich panowania – ci najwcześniejsi mieli rządzić przez setki, a nawet tysiące lat. Sam Gilgamesz sprawował władzę przez zaledwie 126 lat, co na tle poprzedników wypada nader skromnie; niektórym przypisywano bowiem aż osiemsetletnie panowanie. Zdaniem Popowej dowodzi to, jak ówcześni ludzie próbowali łączyć realia własnego świata z mitami: dawni monarchowie panowali przed potopem, gdy życie trwało wiekami – zanim jeszcze bogowie dobili targu, by wreszcie zaznać ciszy.
Z tej archaicznej opowieści wyłania się zatem frapujący wniosek: przed wielką wodą ludzie mogli żyć tysiącleciami. Po niej nasze krótkie życie okazało się ceną za święty spokój bóstw.
