W 2002 roku pewien człowiek w Nowym Jorku zacisnął dłoń w pięść, a stojące w Reading w Anglii ramię robota powtórzyło ten gest. Kevin Warwick, profesor cybernetyki, kazał wszczepić sobie w nerw pośrodkowy ramienia matrycę ze stu elektrod, z której przewody wystawały wprost przez skórę. Mechaniczna ręka chwytała przedmioty po drugiej stronie Atlantyku, a rejestrowany przez nią nacisk wracał w postaci sygnałów do jego nerwu — Warwick wiedział więc dokładnie, jak mocno ściska.
To pierwsze z trzech głośnych dokonań Warwicka, a Maksim Tałanow pamięta je wszystkie. Tałanow zajmuje się sieciami neuronowymi nowej generacji, pracując w ośrodku neurorehabilitacji na Sycylii oraz w instytucie sztucznej inteligencji w Serbii. Drugim eksperymentem brytyjskiego badacza było podłączenie do tego samego nerwu dalmierza: im bliżej znajdowała się przeszkoda, tym silniejszy impuls odbierał mózg. Warwick zaczął wyczuwać odległość niczym nietoperz. Trzecim krokiem była jego żona.
Elektrody wprowadzono również w jej nerw pośrodkowy. Gdy zaciskała dłoń, mąż czuł we własnym ciele impulsy z jej układu nerwowego. Tałanow przyznaje, że ta kobieta imponuje mu może nawet bardziej niż sam Warwick. Brytyjski cybernetyk snuł już wtedy plany na przyszłość: marzyło mu się bezpośrednie połączenie mózgu z mózgiem, a nie tylko z komputerem.
Tałanow ma własny pomysł na to, co należałoby takim łączem przesyłać. Nie słowa i nie obrazy, lecz stan chemiczny mózgu.
Neuromodulatory to substancje decydujące o nastroju i emocjach — należą do nich między innymi dopamina i serotonina. Zdaniem Tałanowa niezwykłym przełomem byłaby komunikacja polegająca na przekazywaniu sobie nawzajem ich poziomów. Po co komu takie rozwiązanie? Ponieważ, jak sam zauważa, na co dzień rozumiemy się zaskakująco słabo.
Dysponujemy kanałem wzrokowym i słuchowym: wyrazem twarzy, tembrem głosu, postawą ciała. Osoby obdarzone wysoką empatią odczytują te sygnały bez trudu. Tałanow — nie. Jest w spektrum autyzmu i jak sam szacuje, nie potrafi rozpoznać około 70% cudzych emocji. Jego mózg nie potrafi zrekonstruować poziomu neuromodulatorów u własnej żony, ponieważ — jak tłumaczy — różni się w swojej strukturze od jej mózgu. W efekcie trudno mu ocenić, jak bardzo żona jest w danym momencie zdenerwowana albo szczęśliwa.
Bezpośrednie łącze pozwoliłoby pominąć domysły. Zamiast rozszyfrowywać grymas czy zmarszczone brwi, odbierałoby się sam stan wewnętrzny.
Czy to tylko fantastyka naukowa? Poszczególne elementy tej układanki są jak najbardziej realne. W opublikowanym w 2024 roku na łamach „Nature Human Behaviour” badaniu Seth Batten wraz ze współpracownikami monitorował stężenia tych substancji u ludzi podejmujących decyzje. Poziom dopaminy rósł i spadał wraz ze zmianami atrakcyjności oferty, odzwierciedlając błąd przewidywania nagrody, natomiast serotonina reagowała na bieżącą wartość leżącej na stole propozycji. Chemia mózgu wysyła więc czytelne sygnały. Z kolei w artykule z 2024 roku w „Cambridge Quarterly of Healthcare Ethics” autorzy zauważają, że postępy w dziedzinie interfejsów mózg–mózg otwierają możliwość bezpośredniego dzielenia się myślami, emocjami i doznaniami zmysłowymi przez dwie lub więcej osób.
Tałanow nie twierdzi przy tym, że taka technologia już istnieje. Traktuje ją raczej jako kuszącą perspektywę i umieszcza na osobistej liście życzeń. Fascynująca byłaby możliwość widzenia w podczerwieni, oglądania Księżyca w tysiąckrotnym powiększeniu czy rejestrowania ultrafioletu. Podobnie jak możliwość podłączenia się do drugiego człowieka — o ile oboje tego chcemy.
Byłoby wspaniale porozumiewać się z drugim człowiekiem poprzez przekazywanie poziomu neuromodulatora.
здорово было бы коммуницировать с другим человеком посредством того, чтобы передавать уровень нейромодулятора.
— Maksim Tałanow, Think Like a Scientist, 09:08
Zastrzeżenie „o ile oboje tego chcemy” ma zasadnicze znaczenie. Żona Warwicka świadomie zgodziła się na wprowadzenie przewodów do własnego ramienia. W wizji Tałanowa mowa o obopólnej, dobrowolnej decyzji, a nie o maszynie do czytania w myślach.
Na drodze stoi też zupełnie prozaiczna przeszkoda, o której naukowiec mówi wprost: dialog z układem nerwowym to niezwykle trudne wyzwanie. Odbieranie sygnałów zwrotnych z nerwów pozostaje, jak podkreśla, potężnym problemem nawet we współczesnych protezach bionicznych. Interfejs przesyłający stany emocjonalne to po prostu znacznie bardziej skomplikowany wariant tej samej zagadki.
Kierunek poszukiwań został jednak wyznaczony. Człowiek poczuł już uścisk robota przez ocean, a chwilę później impulsy z dłoni własnej żony. Następny krok, o którym myśli Tałanow, wymaga znacznie skromniejszego sprzętu, za to niesie o wiele większe znaczenie: zamiast rejestrować pracę mięśni, pozwoliłby poczuć emocje bliskiej osoby bez konieczności zgadywania.
