We Francji i w Armenii całe regiony zdecydowały się kiedyś oddać swoje sale lekcyjne we władanie szachów. Nikomu nie chodziło o masowe wychowywanie arcymistrzów. Założenie było znacznie bardziej ambitne: liczono na rozwój ogólnych zdolności intelektualnych – na bystrość umysłu, która wyjdzie z dzieckiem z kółka szachowego i zaprocentuje na każdej innej lekcji.
Władimir Spiridonow doskonale zna oba te przypadki. Jest doktorem nauk psychologicznych, profesorem w RANEPA oraz kierownikiem laboratorium badań poznawczych badającego procesy rozwiązywania problemów. Jak zauważa, sam szachowy eksperyment powiódł się znakomicie: dzieci chwyciły za figury, a poziom ich gry wyraźnie wzrósł. Jednak cała reszta oczekiwań po prostu spaliła na panewce.
Dla każdego, kto miał nadzieję, że jedno wymagające hobby rozwinie wszechstronnie cały umysł, wyniki pomiarów są bezlitosne. Rozwinęło się wyłącznie to konkretne zajęcie.
Jeśli chodzi o poziom gry w tych regionach, wszystko wygląda wspaniale. Szachiści pojawili się w ogromnych liczbach. Tyle że w żaden sposób nie przełożyło się to na rozwój ogólnych zdolności, które potrafimy dziś całkiem przyzwoicie mierzyć.
С точки зрения уровня игры в этих областях все замечательно. Шахматисты появились в больших количествах. Но к развитию общих способностей, которые мы умеем прилично измерять, это не привело вовсе.
— Władimir Spiridonow, Think Like a Scientist, 31:58
Naukowcy we Francji i w Armenii zmierzyli te efekty z wielką skrupulatnością. Obie grupy doszły do identycznego wniosku: brak jakiejkolwiek zależności. „Niestety” – kwituje badacz.
Podobny obraz wyłania się z badania Johna Jerrima opublikowanego w 2018 roku na łamach czasopisma „Journal of Human Resources”. Analizując lekcje gry w szachy i późniejsze wyniki szkolnych testów u dzieci, nie dopatrzono się żadnego wpływu na osiągnięcia z matematyki, czytania ze zrozumieniem ani przyrody.
Spiridonow nie zawsze patrzył na to w ten sposób. W młodości sam uważał strategie rozwiązywania zadań za narzędzie uniwersalne, które można zastosować wszędzie. Z biegiem lat nabrał dystansu. Ludzie szukają jednej nadrzędnej metody co najmniej od czasów Kartezjusza i jego Rozprawy o metodzie. Próbowali tego wybitni myśliciele, a mimo to ponieśli porażkę. Im wnikliwiej psycholodzy przyglądają się ludzkiemu myśleniu w jego niezliczonych odmianach, tym jaśniejsze staje się, że żadne myślenie uniwersalne po prostu nie istnieje. Nie ma co liczyć na odkrycie jednej sprytnej sztuczki, która zbuduje predyspozycje przydatne w równym stopniu na szachownicy, na scenie baletowej i w reaktorze jądrowym.
Praca z prawdziwymi ekspertami uczy pokory. Wybitni menedżerowie, lekarze, naukowcy czy szachiści opanowali swoje dziedziny do tego stopnia, że człowiek może jedynie „stanąć z boku i podziwiać”, jak radzą sobie w skomplikowanych sytuacjach. Co ważne, pod względem sposobu myślenia drastycznie różnią się między sobą. Pogląd Spiridonowa na poszukiwanie prostych, uniwersalnych patentów intelektualnych jest jednoznaczny: to czysta naiwność. Choć życie byłoby o wiele prostsze, gdyby taki mechanizm istniał.
Czy to oznacza, że nauka szachów nie ma sensu? Bynajmniej – i tu cała historia nabiera nowego sensu. Szachy doskonale robią na głowę, z czym psycholog całkowicie się zgadza. Błędem jest jedynie wiara w automatyczny transfer umiejętności. Myślenie nie rozwija się w próżni. Potrzebuje obszernej, złożonej dyscypliny, która człowieka pochłonie – dopiero wtedy pojawia się szansa na rzeczywisty skok intelektualny.
Historia powtarzała ten eksperyment wielokrotnie. W gimnazjach Imperium Rosyjskiego wbijano uczniom do głów łacinę i grekę klasyczną, i nikt nie udawał, że robi się to z myślą o sprawniejszym zarządzaniu państwem. W Związku Radzieckim tę samą rolę powierzono matematyce i fizyce. Wielu ludzi z tamtego pokolenia nigdy nie zostało matematykami ani fizykami, a mimo to wyniosło ze szkoły rzetelne nawyki intelektualne – właśnie dlatego, że „mocowali się ze skomplikowanymi systemami formalnymi”, dopóki nie nauczyli się w nich sprawnie poruszać.
Ten sam rygor Spiridonow stosuje dziś wobec własnych studentów. Każdy z nich musi przeprowadzić samodzielne, choćby skromne badanie naukowe: krok po kroku, od pierwszej kwerendy w literaturze aż po część empiryczną. Niektórzy próbują iść na skróty i oszukiwać wykładowców, co badacz kwituje jako zjawisko powszechne. Ostatecznie jednak efekty i tak się pojawiają. Młodzi ludzie zaczynają dostrzegać całość zagadnienia i rozumieć, jak najdrobniejszy krok łączy się z szerszym kontekstem. Pojedynczy błąd potrafi zrujnować całą pracę, a sfabrykowane dane natychmiast lądują w koszu.
