Przypomnijmy sobie ostatnią operację w znieczuleniu ogólnym. Anestezjolog prosi o odliczanie wstecz od dziesięciu. Dochodzimy do siedmiu, może sześciu. Chwilę później pielęgniarka wymawia nasze nazwisko, a zegar na ścianie wskazuje, że minęły dwie godziny.
Gdzie w tym czasie byliśmy?
Konstantin Anochin — neurobiolog, członek Rosyjskiej Akademii Nauk i dyrektor Instytutu Zaawansowanych Badań Mózgu na Uniwersytecie Moskiewskim — w rozmowie z Iwarem Maksutowem w programie „Myśl jak naukowiec” odpowiada bez ogródek: nigdzie. Po prostu nie istnieliśmy.
Rzuca to mimochodem, zaledwie jako przystanek na drodze do szerszej teorii funkcjonowania mózgu. Nie rozwija tu drobiazgowego dowodu, a jednak te słowa dają do myślenia. Jeśli ma rację, nasze dzienne „ja” przypomina płomień, który zapala się na nowo każdego ranka, a najważniejsze staje się to, co stale go podtrzymuje.
Punkt wyjścia Anochina jest prosty. Wystarczy przyjrzeć się temu, co przeżywamy każdego dnia: smak porannej kawy, widok zachodzącego słońca, kłujący w bucie kamyk, plany na jutro czy bezradne poczucie, że świat zmierza w niewiadomym kierunku. Naukowcy określają to mianem subiektywnego doświadczenia, a część filozofów mówi o „subiektywnej rzeczywistości”. Ten nieprzerwany strumień stanów stanowi, zdaniem Anochina, istotę naszego istnienia — przynajmniej w wypadku ludzi, którzy zdają sobie z niego sprawę. Pytanie, czy dotyczy to również zwierząt, badacz odkłada na osobną dyskusję.
I tu pojawia się wniosek, który u wielu wywołuje niepokój: skoro nasze istnienie utożsamia się z tym strumieniem, to gdy on zamiera, znikamy także my. Sen bez marzeń sennych, omdlenie, narkoza — w każdym z tych stanów, jak twierdzi Anochin, w danym momencie przestajemy istnieć.
Istniejemy tylko na poziomie świadomości. Jeśli wyobrazimy sobie, że świadomość nas opuszcza — choćby na chwilę, w głębokim śnie, omdleniu czy pod narkozą — w tym momencie przestajemy istnieć.
Мы существуем только на уровне сознания. Если вы представите себе ситуацию, когда сознание уйдёт от вас, или даже на время, сна без сновидений, обморока, наркоза, вы в этот момент не существуете.
— Konstantin Anochin, Think Like a Scientist, 26:03
I zaraz dodaje rzecz najbardziej uderzającą: jeśli mamy szczęście i później się budzimy, jest to swego rodzaju cud — cud naszego powrotu.
Warto jednak zauważyć, czego Anochin wcale nie twierdzi. Nie mówi, że w tym czasie mózg milknie. Neurony pracują dalej. Współczesne badania sugerują zresztą, że sprawa jest znacznie bardziej złożona niż zwykłe „wyłączenie zasilania”. We wrześniu 2024 roku zespół pod kierunkiem Zirui Huanga opisał w „Nature Communications”, że pod wpływem znieczulenia ogólnego globalny wzorzec aktywności mózgu traci równowagę między dwoma układami komórek — rdzeniowym i macierzowym — a składowa macierzowa ulega wygaszeniu. Z kolei publikacja Kalmana Katlowitza i współpracowników z maja 2026 roku na łamach „Nature” wskazuje, że u pacjentów w znieczuleniu ogólnym mózg wciąż rejestrował nietypowe dźwięki, przetwarzał znaczenia i przewidywał kolejne bodźce. Cała maszyneria może więc działać dalej, choć samej osoby w niej nie ma. Teza Anochina dotyczy bowiem człowieka czującego, a nie samej tkanki.
Właśnie to rozróżnienie jest dla niego kluczowe. Uważa on, że przed nauką stoi niezwykłe zadanie: wyprowadzić z danych empirycznych coś, czego każdy z nas doświadcza bezpośrednio. Co to w zasadzie znaczy istnieć wewnątrz świadomego ciała i czym różni się to od wegetacji rośliny? Co pojawia się w istotach zdolnych do odczuwania, czego nie odnajdziemy w kamieniach, górach, drzewach czy rzekach? Anochin chce, byśmy traktowali to jako fakt fizyczny, który rzetelna teoria musi uczynić zupełnie przejrzystym.
Jego własna koncepcja — teoria kognitomu — nie bierze tego problemu bezpośrednio na celownik. Uczony wychodzi z założenia, że nie da się pojąć świadomości, badając wyłącznie samą świadomość. Jest ona procesem, ciągłym przepływem, a żaden proces nie ma sensu w oderwaniu od układu, który go wytwarza. Nie ma subiektywnego doświadczenia bez podmiotu. Badanie należy więc zacząć od samego systemu — od bytu, o który pytamy „kto?”, a nie „co?”. Świadomość pojawia się dopiero później, jako jego naturalna konsekwencja.
Kryje się tu subtelny, lecz łatwy do przeoczenia szczegół. Kiedy zasypiamy i strumień doświadczeń urywa się, coś przecież pozostaje. Anochin podkreśla, że nienaruszona trwa sama struktura, a po przebudzeniu wracamy do niej, „ponieważ nigdzie nie zniknęła”. Wyłącza się jedynie sam strumień; zdolny do jego wznowienia układ czuwa na swoim miejscu.
Kiedy więc dziś wieczorem zaśniemy, zgaśnie nie tylko miniony dzień. Zgodnie z tą perspektywą zgaśniemy my sami. A to, co przywraca nas o świcie, pozostaje największą zagadką — tajemnicą, której sam płomień wyjaśnić nie potrafi.
