Schodami w dół, za róg i oto on: sklepowy regał chłodniczy z równo poukładanymi kulkami ryżowymi. Olga Iwaszkina do dziś dokładnie widzi, co gdzie leżało. To śniadanie zjadła podczas wyjazdu do Japonii i, jak sama mówi, nie zapomni go do końca życia.
Iwaszkina jest neurobiolożką i bada pamięć. Gdy jednak zapytać ją o posiłek sprzed dwóch dni, odpowiedź wymaga sięgnięcia do zupełnie innej szuflady. „Pewnie jakaś kanapka i jajko” — rzuca. Mniej więcej.
I to „mniej więcej” jest tu kluczowe. Nie potrafimy odtworzyć w pamięci konkretnego, zwyczajnego poranka, ale wcale nie dlatego, że byliśmy rozkojarzeni. Mózg po prostu przestaje przechowywać poszczególne poranki i tworzy zamiast nich pewien uogólniony schemat. W naszych głowach nic nie nagrywa się jak na taśmie — to, co zachowaliśmy z minionego miesiąca, jest w dużej mierze konstrukcją.
Jeśli nie jesteś wybitnym mnemotechnikiem, nie powiesz mi, co jadłeś na śniadanie miesiąc temu w sobotę podczas nowiu. Możesz za to powiedzieć, co w ogóle jadasz zwykle na śniadanie.
А если вы не супер-мнемонник, то вы не скажете, что вы ели на завтрак месяц назад в субботу с новолунием. Но вы можете сказать, что вы вообще обычно едите на завтрак.
— Olga Iwaszkina, Osnova, 15:09
Mechanizm ten kryje się w hipokampie — strukturze przypominającej kształtem konika morskiego. To pofałdowana część kory mózgowej: ludzka czaszka nie mogła powiększać się bez końca, więc w toku ewolucji tkanka mózgowa zawijała się w głąb, by zmieścić więcej komórek. Hipokamp działa jednak jak węzeł przesiadkowy, a nie sejf. Pojedyncze wspomnienie to sieć neuronów rozrzucona po całym mózgu: komponenty emocjonalne leżą w jednym miejscu, a dźwięki melodii w zupełnie innym. Niektóre ślady pamięciowe powstają zresztą całkowicie bez udziału hipokampa.
Fizyczny ślad pamięciowy, czyli engram, również nie przypomina nieruchomej fotografii. Wyobraźmy sobie widziany z góry tłum ludzi, w którym każdy w czerwonej koszulce chwyta za rękę sąsiada. Ten spleciony łańcuch tworzy wspomnienie. Następnego dnia ktoś zmienia ubranie na inne, ktoś kolejny zakłada czerwoną koszulkę, a przypadkowy przechodzień przerzuca wstążkę nad przerwą w szyku. Całość wciąż istnieje, ale nieustannie ewoluuje.
Z biegiem miesięcy hipokamp uczestniczy w powtórnym katalogowaniu tych śladów, a wspomnienie opiera się na nim coraz mniej, przechodząc pod kontrolę kory mózgowej. Z czasem obrazy tracą ostrość na rzecz większej systematyzacji. Jak daleko sięga ten proces? Iwaszkina przyznaje wprost: nikt jeszcze tego nie wie.
W efekcie powstaje uogólniony wzorzec o konkretnych ramach. Badaczka nie zjadłaby na śniadanie barszczu ani nie pojechała na poranny posiłek na drugi koniec Moskwy. Ktoś inny mógłby jadać każde śniadanie w innej kawiarni — z czasem wspomnienie poszczególnych lokali zblednie, ale przekonanie: „jadam śniadania w nowych miejscach, bo to przyjemność”, zostanie. Pojedyncze poranki ulatują, trwały pozostaje nawyk.
Niektóre dni potrafią jednak przetrwać. Nowe otoczenie, nieznane emocje czy posiłek, który — jak określa to Iwaszkina — trafia prosto w serce, zachowują się w pierwotnym kształcie. Właśnie dlatego japońskie kulki ryżowe wciąż stoją na półce w jej pamięci.
Warto wspomnieć o Salomonie Szereszewskim, radzieckim mnemoniście, którego psycholog Aleksander Łuria opisał w niewielkiej książce o niezwykłej pamięci. Szereszewski bez trudu zapamiętywał długie ciągi cyfr czy sztucznie wymyślone słowa, a jego własne życie zachowywało pełną wyrazistość. U niego codzienne epizody nie zacierały się. Iwaszkina zwraca jednak uwagę, że pod względem budowy anatomicznej jego mózg nie różnił się od mózgu przeciętnego człowieka — nie miał przecież nienaturalnie wielkiej głowy. U reszty z nas domyślnym trybem pracy mózgu jest zacieranie szczegółów, a tylko wyjątkowo wyraziste lub doniosłe chwile zachowują ostrość.
Naukowcy przyglądają się obecnie samemu mechanizmowi odtwarzania wspomnień. W artykule Nicholasa Hindy’ego, opublikowanym w sierpniu 2026 roku na łamach „Journal of Cognitive Neuroscience”, wykazano, że gdy hipokamp reaktywuje ślad pamięciowy, proces ten sprzyja budowaniu abstrakcyjnej, uogólnionej wersji, jednocześnie osłabiając detale pojedynczego epizodu.
Co zatem dzieje się, gdy próbujemy sobie przypomnieć śniadanie z minionego wtorku? Zdaniem Iwaszkiny możliwe, że przywołujemy wówczas coś, co we wtorek w ogóle się nie wydarzyło. Nie potrafimy odtworzyć zawartości talerza z tamtego dnia, potrafimy jedynie odtworzyć to, co mogło się na nim znaleźć.
