Brzmi to niemal jak początek dowcipu: wspólna ekspedycja chińskich i kongijskich naukowców wyrusza do Pakistanu – opowiada Michaił Wiszniewski. Cel wybrano nieprzypadkowo, bo to właśnie w Pakistanie znajdują się jedne z największych wysypisk tworzyw sztucznych na świecie. Badacze przekopywali hałdy śmieci, szukając grzybów zdolnych do życia na plastiku.
Trafili na kilka pleśni, głównie z rodzaju kropidlaków (Aspergillus), które rozwijały się na kruszejących pod nimi odpadach. Wiszniewski, mykolog, lekarz wojskowy i autor ponad dwudziestu książek poświęconych grzybom, tłumaczy zaobserwowany mechanizm. Pleśń traktuje foliową torebkę dokładnie tak, jak porost traktuje litą skałę czy korę drzewa: po prostu jako podłoże do zasiedlenia. Ponieważ tworzywo jest śliskie, grzyb wydziela kwasy, które wytrawiają w nim mikroskopijne rowki. W te szczeliny wnika i zakotwicza się grzybnia – gęsta sieć mikroskopijnych strzępek. Plastik rozpada się więc w tym przypadku przede wszystkim wskutek uszkodzeń mechanicznych, a do zapoczątkowania procesu wystarczy nawet słaby kwas.
Dalsze prace nad kropidlakami szybko jednak odłożono na półkę, a powód okazał się prozaiczny: ekonomia. W reaktorach laboratoryjnych można zmusić grzyby do wytworzenia niemal wszystkiego, ale gdy wszystko podliczono, rachunek zysków i strat okazał się bezlitosny. Nikt nie dołoży ani grosza do nierentownej technologii, więc plastik nadal ląduje w piecach – bo spalanie wciąż wychodzi najtaniej.
Wkrótce potem inny zespół natrafił na organizm o znacznie większym apetycie. Jak wspomina Wiszniewski, biolodzy z Columbia University znaleźli na liściach południowoamerykańskiego drzewa drobnego workowca, przypominającego grzyby z rodzaju Alternaria. Pozbawiony innego źródła pożywienia, zaczął trawić tworzywo sztuczne. Radził sobie z nim tak samo sprawnie, jak grzyby niszczące drewno rozkładają ligninę w spróchniałym pniu.
Współczesna inżynieria genetyczna potrafi dowolnie modyfikować upodobania pokarmowe grzybów oraz wzmacniać lub wygaszać wybrane cechy. Zdaniem Wiszniewskiego od tego momentu brakowało już tylko jednego kroku: przeprogramowania organizmu tak, by plastik stał się jego jedynym, dożywotnim pokarmem. Badacze, którzy podeszli do tej granicy, najzwyczajniej się przerazili. I Wiszniewski podkreśla to z pełną mocą: naprawdę wpadli w popłoch. Dotarło do nich, czym skończyłoby się wydostanie takiego zmodyfikowanego szczepu do środowiska.
Nasza cywilizacja stoi na plastiku. Jesteśmy cywilizacją plastiku. I koniec. Powrót do paleolitu. Wszystko zniknie. Nie zostanie nic.
У нас есть пластиковая цивилизация. Мы пластиковая цивилизация. Всё. Откат в палеолит. Всё. Ничего нет.
— Michaił Wiszniewski, Podcast Gleba Solomina, 33:55
Wiszniewski nie może odmówić sobie czarnego humoru: ludzkość przynajmniej odzyskałaby zdrowie, a rozochoceni myśliwi biegaliby wokół, dopalając resztki benzyny.
Zdolność do rozkładania polimerów potwierdziły też inne ośrodki, choć tempo tego procesu w warunkach naturalnych pozostaje skromne. W badaniu opublikowanym w 2024 roku na łamach czasopisma Science of The Total Environment zespół pod kierunkiem Anniki Vaksmaa przetestował morskiego grzyba Parengyodontium album na polietylenie naświetlonym wcześniej promieniami ultrafioletowymi. Grzyb degradował około 0,05% tworzywa dziennie, zamieniając większość rozłożonej masy w dwutlenek węgla. Z kolei w lutym 2025 roku w periodyku Mycologia ukazała się praca zespołu Ronji Steinbach: okazało się, że ponad 60% grzybów morskich pobranych z wód przybrzeżnych Hawajów potrafi rozkładać poliuretan. Odpowiednia adaptacja szczepów pozwoliła w ciągu trzech miesięcy przyspieszyć ten proces w niektórych szczepach nawet o 15%.
Grzyby wymusiły już zresztą kiedyś gruntowną przebudowę cywilizacyjnej infrastruktury. Wiszniewski przypomina przypadek kolei. Do początku XX wieku grzyby domowe niszczyły drewniane podkłady kolejowe, słupy i perony szybciej, niż ktokolwiek nadążał je wymieniać. Koleje carskiej Rosji stanęły przed problemem, z którym nie radził sobie ani kreozot, ani żaden inny ówczesny impregnat. Z punktu widzenia inżynierii drewno pod torami sprawdza się znacznie lepiej niż beton – sprężynuje i lepiej amortyzuje drgania. Zastąpienie go betonem było wyborem z przymusu. Na betonie grzyb do dziś „łamie sobie zęby”, bo nie znajduje w nim niemal w ogóle węgla.
Tymczasem tworzywa sztuczne składają się przede wszystkim z węgla.
