Wystarczy pobrać trzy zarodniki zielonej lub czarnej pleśni z tego samego zarodnikonośnego trzonu – rodzeństwo, które dojrzewało tuż obok siebie. Kiedy umieści się je na szalce z agarem lub skrobią ziemniaczaną, z czasem wyrosną trzy kolonie o kształcie klinów. Pomiędzy nimi pozostanie jednak wąski pas jałowego podłoża, na którym nie rośnie zupełnie nic.
Michaił Wiszniewski – mykolog, lekarz wojskowy i autor ponad dwudziestu książek o grzybach – widzi w tym pasie linię frontu. To strefa, w której kolonie stykają się ze sobą; Wiszniewski określa ją wręcz mianem „teatru działań wojennych”. Każda z kolonii wydziela substancje hamujące wzrost i rozprzestrzenianie się sąsiada. Związki przeciwgrzybicze, które tam powstają, potrafią – jak podkreśla – wprawić w osłupienie. Choć badane zarodniki pochodzą z jednej rodziny, w obliczu rywalizacji pokrewieństwo traci jakiekolwiek znaczenie. „Żadnej przyjaźni, żadnego łączenia” – tak wygląda to za każdym razem.
Stoi to w całkowitej sprzeczności z wyobrażeniem, które wielu z nas nosi w głowie. Paul Stamets, amerykański przedsiębiorca grzybowy, chętnie roztacza wizję grzybni oplatającej całą planetę w jedną spójną sieć – na wzór biologicznego złącza z filmu Avatar, w którym wystarczy połączyć się splotem włosów, by uzyskać dostęp do wszechogarniającego systemu. Zdaniem Wiszniewskiego natura działa zupełnie inaczej. Las to mozaika odrębnych terytoriów, a ukryte pod stopami grzyby są sąsiadami pilnującymi własnych granic.
We wszystkich przypadkach relacje między grzybniami sprowadzają się do obojętności albo wojny. Nigdy się nie łączą.
Во всех случаях отношения между мицелиями это или игнор, или война. Они никогда не сливаются.
— Michaił Wiszniewski, Podcast Gleba Solomina, 86:59
Istnieje od tego jeden wyjątek, na dodatek krótkotrwały. Kiedy dochodzi do spotkania dwóch grzybni haploidalnych – żeńskiej i męskiej – łączą się one w strukturę dwujądrową, która w przyszłości wyda owocniki. Chodzi jednak wyłącznie o rozmnażanie. Poza tym jednym momentem grzyby mają do wyboru tylko dwa zachowania: ignorować się nawzajem albo toczyć bój.
Drugą przeszkodą jest sam rozmiar grzybni. Trudno porównać ją nawet do mrowiska. Składa się z niewielu komórek, a niekiedy stanowi jedną wielką strukturę, ponieważ u wielu gatunków komórki nie są oddzielone ścianami poprzecznymi. Mrówki dysponują setkami tysięcy neuronów, człowiek ma ich 86 miliardów, natomiast organizm grzyba nie ma w sobie niczego, co mogłoby stworzyć podobną sieć przetwarzania informacji.
Wiszniewski nie neguje jednak zjawiska współpracy. Rozrośnięta grzybnia borowika szlachetnego czy koźlarza potrafi zająć kilka metrów kwadratowych i opleść korzenie najpierw jednej brzozy, potem drugiej, a następnie trzeciej. Jeśli jednemu z drzew zabraknie wody, grzyb może przetłoczyć jej zapas przez swoje strzępki. Nie robi tego jednak z litości. Brzozy nie troszczą się o siebie nawzajem, a grzyb nie dba bezinteresownie o otaczający go las. Skoro jednak wrasta w te konkretne korzenie, zależy mu, by drzewo było dobrze odżywione. Gdy powodzi się partnerom, powodzi się i jemu: to po prostu „nasze małe poletko żywieniowe”. Dla Wiszniewskiego granica jest jasna: taki pozytywny układ da się sobie wyobrazić, „ale nic ponadto”.
Do zbliżonych wniosków prowadzi model teoretyczny opublikowany w styczniu 2025 roku na łamach PNAS przez Thomasa W. Scotta. Wynika z niego, że sygnały ostrzegawcze przesyłane przez rośliny za pośrednictwem sieci grzybowych rzadko okazują się stabilne ewolucyjnie. Pomagają one bowiem konkurencyjnym sąsiadom, obciążając kosztami roślinę wysyłającą ostrzeżenie. Ewolucja może jednak faworyzować grzyba, który monitoruje stan roślin żywicielskich i przekazuje ostrzeżenia dalej, by chronić własnych partnerów handlowych.
Pomiędzy koloniami odkryto już nawet konkretny gen odpowiedzialny za tę rywalizację. W opublikowanym w czerwcu 2026 roku na serwerze bioRxiv preprincie opisano pierwsze miejsce na chromosomie grzyba kapeluszowego odpowiadające za rozpoznawanie obcych osobników (allorecognition). Odcinek DNA nazwany somA, zlokalizowany na chromosomie 5 u Coprinopsis cinerea, wiąże się bezpośrednio z powstawaniem strefy zaporowej – antagonistycznej linii demarkacyjnej, która nie pozwala zbliżyć się dwóm odrębnym grzybniom.
Koncepcja planetarnego umysłu grzybów napotyka więc prozaiczną barierę: grzyby po prostu nie chcą się ze sobą jednoczyć. Wiszniewski pozostawia jednak drobną furtkę. Gdyby każda grzybnia na Ziemi rzeczywiście połączyła się z pozostałymi i wciągnęła w ten układ drzewa, to – posługując się marksistowskim pojęciem – ilość mogłaby przejść w jakość. „Kto wie?” – rzuca badacz. Ponieważ jednak grzybnie nigdy się nie scalają, nikt z nas się o tym nie przekona.
