Weźmy dwie grupy myszy. Jedna przechodzi przez stresujący okres. Druga nie. Potem każda grupa ma młode, które nigdy nie stykają się ze stresem rodziców. A mimo to potomstwo zestresowanych myszy przychodzi na świat lękliwe, z zachowaniem przypominającym to, którego nabyli rodzice.
Aleksiej Szackich, kandydat nauk biologicznych i starszy pracownik naukowy Laboratorium Genomiki Funkcjonalnej w Instytucie Biologii Rozwoju im. Kolcowa, przywołał ten eksperyment na łamach Scientific Russia, gdy prowadząca zapytała o coś, co przeczytała: że lęk lub depresja rodzica mogą dotrzeć do jego dzieci. Jak nastrój mógłby przeskoczyć o pokolenie?
Jeśli to możliwe, zmienia się nasze myślenie o tym, co rodzice przekazują dalej. Geny są te same, ale coś jeszcze podróżuje razem z nimi. Myszy odpowiadają też na jeszcze jedno pytanie. Sygnał mogą wysłać ojcowie, a ojcowie wnoszą wyłącznie plemniki.
Zwykły obraz epigenetyki to zestaw znaczników na samych genach. Grupa chemiczna osiada na genie i gen milknie. Zdejmijmy grupę, a gen działa. Inne znaczniki osiadają na opakowaniu wokół DNA. Razem tworzą rodzaj adnotacji nałożonej na tekst. Tak klasycznie myśli się o dziedziczeniu tych znaczników.
Szackiego interesuje inna droga. Nie ma na niej żadnych znaczników na genach.
Komórki wytwarzają wiele regulatorowych RNA, które nigdy nie stają się białkami. Te niekodujące RNA działają jak przewodnicy. Każde znajduje swój cel wyłącznie dzięki chemii, dryfując po komórce, aż natknie się na właściwy fragment genomu lub właściwe RNA, po czym przyciąga zestaw białek. Włączają one i wyłączają geny, a nawet kierują maszynerię znakującą we właściwe miejsca. W tym samym cyklu wykładów opisuje, jak jedno z nich owija cały chromosom X „płaszczem” i wyłącza go.
Załóżmy teraz, że część tych RNA trafia do wnętrza plemnika lub komórki jajowej. Podczas zapłodnienia wchodzą do zarodka razem z całą resztą. Szacki podkreśla, że zarodek otrzymuje zestaw startowy regulatorów, a ich skład i ilości decydują o tym, jak będzie się rozwijał. Oto jak to ujmuje:
W zależności od tego, jaki zestaw niekodujących RNA i w jakich ilościach trafi z komórkami płciowymi do nowego rozwijającego się organizmu, od tego będzie zależeć, w jaki sposób ten zarodek będzie się rozwijał. И в зависимости от того, какой набор некодирующих РНК и в каких количествах поступит с половыми клетками в новый развивающийся организм, в зависимости от этого будет определяться то, каким образом этот зародыш будет развиваться.
— Aleksiej Szackich, Scientific Russia, 17:41
Jak to wygląda u myszy? Szacki mówi, że układ nerwowy rozwija się inaczej. Wraz z nim zmienia się zachowanie młodych. Lęk pojawia się po urodzeniu i przypomina ten, który wykazywali zestresowani rodzice. W opisywanych przez niego eksperymentach małe niekodujące RNA zwane mikroRNA wędrowały tą drogą, nawet od ojców przez plemniki, i mogły zapoczątkować zmianę w kształtowaniu się układu nerwowego.
Badacz jest ostrożny co do zakresu. Niekodujące RNA nie są jedynymi graczami w epigenetyce, mówi, i nie wysuwa żadnych twierdzeń dotyczących ludzi. Opisuje to, co wykazano u myszy.
Inne laboratoria badały ten sam kanał. W październiku 2025 roku w Nature Communications Elizabeth Kleeman i współpracownicy wstrzyknęli do zapłodnionych jaj RNA pobrane z plemników samców myszy zakażonych SARS-CoV-2. Potomstwo wykazywało fenotyp przypominający ten u młodych urodzonych naturalnie z zakażonych ojców. Autorzy odczytali to jako wsparcie dla tezy, że RNA plemników ma udział w tym efekcie. Artykuł z czerwca 2026 roku w Molecular Psychiatry autorstwa Pamudiki Kirideny stwierdza, że infekcja ojca przed poczęciem może zmienić potomstwo poprzez epigenetykę jego plemników, w tym małe niekodujące RNA.
Wyłania się więc zaskakujący obraz. Doświadczenie ojca może zostawić ślad w kilku RNA, które niosą jego plemniki. Te RNA wnikają do komórki jajowej i spotykają rozwijający się układ nerwowy na samym początku. Młode jest wtedy lękliwe od urodzenia, choć nigdy nie miało ku temu powodu.
Szacki nazywa to szczególnym mechanizmem epigenetycznym, różnym od klasycznych znaczników. Otwarte pozostaje pytanie, ile takich wiadomości istnieje i jak daleko sięgają.
