Ze szczytu azteckiej piramidy ludzka krew spływała po schodach strumieniami. Głowy toczyły się bez przerwy, zwłaszcza w okolicach przesilenia. Kapłani, którzy to robili, jedli bez ustanku grzyby psylocybinowe — podobnie jak kapłani Majów.
Michaił Wiszniewski jest mikologiem, lekarzem wojskowym i autorem ponad dwudziestu książek o grzybach. Przywołuje piramidy, żeby odpowiedzieć na opowieść, którą biolodzy chętnie kochają, ale trudno jej bronić: teorię naćpanego małpoluda Terence'a McKenny, według której grzyby uczyniły pierwszych ludzi łagodnymi. Gdyby tak było, kapłani na piramidach powinni być najspokojniejszymi ludźmi na świecie. A nikt tam nie pozbywał się ego ani nie rezygnował z agresji.
Piramidy zmieniają to, co słyszysz, gdy ktoś znów powie, że psychodelik czyni ludzi lepszymi. Wiszniewski podkreśla, że grzyb nie wybiera przekonania. Podkręca to, które już masz. Współczesny konserwatywny żołnierz, który dostałby psylocybinę od lekarza, przyjąłby ją chętnie — i wcale by nie zmiękł. Wyszedłby z tego jeszcze bardziej przekonany o słuszności swoich reakcyjnych poglądów, niż był wcześniej.
Łańcuch rozumowania McKenny, jak go streszcza Wiszniewski, zaczyna się od pracy matematyka Roberta Fishera. Fisher donosił, że psylocybina zmienia sposób, w jaki pewne mięśnie ludzkiego oka ustawiają ostrość. To czysta fizjologia: dodaj trochę psylocybiny, niektóre mięśnie się kurczą. McKenna uznał, że to znaczy: bystrzejszy wzrok. Wiszniewski ma do tego mało cierpliwości. Grzyb zmienia widzenie, mówi, a naoczni świadkowie kłamią co do tego, jak — choć doskonale potrafi sobie wyobrazić, o czym kłamią.
Stąd McKenna zbudował resztę. Afrykę nawiedziła susza, stada ruszyły dalej, a pierwsi ludzie poszli za nimi. Jedli grzyby rosnące w odchodach. Lepsze oczy pozwalały im widzieć ponad trawą. Gdy już się zebrali, grzyby ścięły ich ego i agresję, uczyniły ich bardziej rozmownymi i erotycznymi, a z tego zrodziły się muzyka, wiersze, sztuka i religia. Wiszniewskiego cała ta historia śmieszy — jako biologa — i twierdzi, że działa wbrew biologii.
Problem tkwi w tym, kto jadł. W psychodelicznych latach sześćdziesiątych ludzie biorący grzyby już wcześniej skłaniali się ku harmonii: antyrządowi, liberalni wobec natury, hipisi. Narkotyk wyglądał na pokojowy, bo próba była pokojowa.
Teraz już wiadomo, że psylocybina działa na ludzi tak, jak oni sami już są nastawieni — po prostu to wzmacnia, rozmywa albo zagęszcza.
А сейчас уже понятно, что псилоцибин оказывает такое действие на тех людей, какое у них и так уже есть, и просто его усиливает, размазывает или концентрирует.
— Michaił Wiszniewski, Podcast Gleba Solomina, 68:13
Psychodeliki, mówi, to „rezonatory”. Każda myśl, nawet słaba czy pogrzebana, która już tkwi w twojej głowie, zostaje wzmocniona — podobnie jak poczucie przynależności do grupy myślącej tak samo. Badanie Otto Simonssona opublikowane w „Journal of Psychopharmacology” w maju 2026 roku przeanalizowało trzy zestawy danych i nie wykazało istotnej zmiany postaw autorytarnych po zażyciu psychodelików.
A jednak werdykt Wiszniewskiego w sprawie McKenny brzmi: zgadł, tylko z innego powodu. Ludzie są 84 razy bardziej wrażliwi na psylocybinę niż inne naczelne. Ewolucja jest skąpa, mówi, a przebudowa gatunku przypomina przebudowę samolotu w locie. Żeby zmienić skrzydła, wyrywasz kawałek poszycia albo fotel — i jeśli zmiana okaże się błędna, samolot spada. Wrażliwość 84 razy wyższa została za coś zapłacona, więc do czegoś była potrzebna.
Wiszniewski stawia na to, że chodziło o wiarę. Człowiek, który zje grzyba, widzi dźwięki i słyszy kolory. Nic w tym nie wydaje się wywołane. Wydaje się, że tak po prostu jest. Naukowcy mają już na to nazwę: „prawda indukowana biologicznie” — i trafiła ona do umysłu, który ledwo zaczynał myśleć. W grupie ten, kto zjadł, góruje nad tymi, którzy nie zjedli: przyszły kapłan, człowiek, który coś zrozumiał. Efekt trudno było przecenić.
Grzyb odbiera też lęk przed śmiercią — składnik niemal każdej religii: rozpuszczasz się we wszystkim i nie ma końca, bo nie było początku. Cząsteczka nie ma preferencji co do tego, jaką prawdę dostarczy.
Jak to działa w mózgu, nikt jeszcze nie potrafi powiedzieć. Wiszniewski spodziewa się, że biochemia zostanie rozpracowana w ciągu mniej więcej dziesięciu lat — choć, jak zastrzega, to przeczucie.
