Żółty flanelowy kocyk, kanapa, czyjeś ręce i miękkie światło wpadające przez okno. Tyle tylko zachowała w pamięci neurobiolożka Olga Iwaszkina po swoim dziadku, który zmarł, gdy miała około roku. Jest przekonana, że na tym obrazie to on trzyma ją w ramionach. Próbowała to zweryfikować – rozmawiała z mamą i babcią, ale żadna z nich nie potrafiła tego rozstrzygnąć; nie miały nawet pewności, czy ten kocyk w ogóle znajdował się wtedy w pokoju.
Czy to więc autentyczne wspomnienie, czy raczej historia powtarzana tak często, że w końcu zamieniła się w żywy obraz? Trudno powiedzieć. Z punktu widzenia neurobiologii taki ślad nie powinien w ogóle przetrwać: wspomnienia z pierwszego roku życia zostają niemal bez wyjątku wymazane. Jeśli nosimy w sobie sceny z najwcześniejszych lat, możemy je mieć częściowo złożone z tego, co dorośli opowiadali nam później. Iwaszkina wyjaśnia jednak, jak przebiega ten proces i gdzie może kryć się prawdziwy, pierwotny okruch tamtych chwil.
Zjawisko to w nauce nosi miano amnezji dziecięcej. Ludzki mózg w chwili narodzin jest jeszcze daleki od ukończenia. Płaty czołowe rozwijają się mniej więcej do 23.–25. roku życia, a pozostałe sieci neuronowe nieustannie się przebudowują przez całe dzieciństwo – dotyczy to także struktur hipokampa. To właśnie w pierwszych latach życia nowe neurony powstają tam najszybciej. Z tym samym mierzą się młode myszy: w ich hipokampie dochodzi do gwałtownych zmian w połączeniach synaptycznych, przez co zacierają się ślady wczesnych doświadczeń.
Zdaniem Iwaszkiny w mózgu zachodzi jednocześnie kilka procesów, a jednym z nich jest przycinanie synaps. Część połączeń ulega bezpowrotnemu przerwaniu. Niektóre wspomnienia znikają całkowicie, inne zaś trwają nadal, lecz ścieżka dostępu do nich została odcięta.
Żeby to zrozumieć, warto wyobrazić sobie engram – fizyczny ślad pamięciowy tworzony przez zespół wspólnie kodujących go neuronów. Wczorajsze śniadanie to engram aktywny, który bez trudu przywołujemy na zawołanie. Zupełnie inaczej zachowuje się engram uśpiony. Niektóre tworzące go neurony utraciły łączność ze sobą nawzajem, inne straciły kontakt z resztą sieci. U zwierząt laboratoryjnych badacze potrafią uaktywnić taki ślad sztucznie, wydobywając ukryte wspomnienie na powierzchnię. U ludzi to na razie niemożliwe.
Badania na młodych zwierzętach dają tej wizji pewne poparcie. W styczniu 2026 roku zespół Eriki Stewart opublikował w czasopiśmie „PLOS Biology” pracę wykazującą, że podanie leku hamującego aktywność mikrogleju – komórek odpornościowych mózgu – w ściśle określonym oknie po narodzinach zapobiegało amnezji dziecięcej w przypadku wspomnień lękowych. W tym doświadczeniu zapominanie okazało się aktywnym procesem sterowanym przez mózg. Z kolei w czerwcowym preprincie na serwerze bioRxiv zespół pod kierunkiem Joo Hee Yang wykazał, że komórki kory podbrzusznej (IL) przechowujące wspomnienia z okresu niemowlęcego były później powtórnie włączane do śladów pamięciowych w dorosłym mózgu.
To, co zostaje nam z wczesnego dzieciństwa, wygląda więc następująco:
Z dziecięcych wspomnień zostają najwidoczniej tylko takie skrawki, strzępy uśpionych engramów. Czasem coś potrafi je w półprzypadkowy sposób zaczepić.
И, судя по всему, от детских воспоминаний остаются такие куски, обрывки молчащих энграмм. Иногда что-то может их зацепить каким-то полуслучайным образом.
— Olga Iwaszkina, Osnova, 06:08
W tym momencie do głosu dochodzi rodzina. Ktoś z bliskich rzuca jakąś anegdotę. Odtwarzamy ją w myślach, potem powtarzamy w rozmowie, a przy każdym takim powrocie ślad pamięciowy zapisuje się w mózgu na nowo. I tak oto rodzi się wspomnienie. Czy jest prawdziwe? Zdaniem Iwaszkiny nie w dosłownym i czystym sensie, ponieważ ludzki mózg w niczym nie przypomina kamery rejestrującej obiektywny obraz. Do pierwotnego zarysu niemal na pewno dokleiły się cudze spojrzenia – być może perspektywa matki z tamtego dnia, a być może relacja kogoś innego z rodziny.
To zaś, jak wiele z całej tej sceny – kocyk, światło, opiekuńcze dłonie – wydarzyło się naprawdę, pozostaje już zupełnie inną kwestią.
