Przed oblicze cesarza niemieckiego przyprowadzono trzech obcych przybyszów i zadano im najprostsze z możliwych pytań: kim jesteście? Odpowiedzieli, że należą do ludu Rusów. Wracali z ziem ruskich i postanowili wybrać krótszą drogę do domu. Jak potoczyły się ich dalsze losy – nikt nie wie. To pierwsza wzmianka o Rusach w źródłach pisanych: i od razu w dość niezręcznych okolicznościach na dworze władcy.
Archeolog Wasilij Nowikow, kandydat nauk historycznych stojący na czele oddziału Połączonej Gniezdowskiej Ekspedycji Archeologicznej, przytacza tę historię, by pokazać, jak daleko od rodzinnych stron zapuszczali się owi ludzie i z jakim trudem wiązała się wówczas każda podróż. Skąd w ogóle Skandynawowie wzięli się w lasach Europy Wschodniej?
Jeśli spojrzeć na to oczami Nowikowa, podręcznikowy wizerunek wikinga jako bezwzględnego rabusia z toporem w dłoni zupełnie nie pasuje do tej części kontynentu. Słowiańszczyzna nie stała się ofiarą skandynawskiego podboju. Była szlakiem handlowym, którego drożności pilnowano, a państwo, które z czasem tam wyrosło, czerpało siłę z opłat za przejazd. Kiedy następnym razem usłyszycie o dawnych kniaziach i zbrojnych wyprawach na Rusi, pomyślcie o tym, co kryło się za kulisami: o gospodach, mytach i warsztatach naprawiających łodzie.
Warto zacząć od pytania, co dałby wikingom zwykły najazd na te tereny. W Anglii wystarczyło zejść na ląd, wejść do bezbronnego klasztoru, zgarnąć złoto z ołtarza i nie obawiać się oporu mnichów. W zalesionych ostępach Rusi niczego podobnego nie było. Jedyne, co posiadali Słowianie, to zboże.
Co więcej, podbicie tych ludzi graniczyło z niemożliwością. Mieszkali w rozproszonych osadach wzdłuż traktów, a pojedyncze zagrody można było pacyfikować bez końca, nie osiągając żadnego trwałego sukcesu. Zapomnijmy też o sielskim obrazku łagodnych oraczy w białych koszulach. Byli to ludzie sprytni, bezwzględni i doskonale radzący sobie w walce podjazdowej. Ktoś, kto złupił pięć wiosek wzdłuż rzeki, przy szóstej trafiał na zorganizowaną zasadzkę za zakrętem, pod grad strzał i oszczepów. Najlepsza kolczuga nie dawała gwarancji przeżycia – napastnika po prostu „zmieniano w jeża”.
Skandynawowie podeszli więc do sprawy pragmatycznie i wybrali handel. Puszcza dawała zboże, kobiety, niewolników oraz szlak komunikacyjny, który dało się kontrolować, utrzymując znośne stosunki z miejscowymi. Pozostałe drogi były znacznie gorsze. Żegluga po Morzu Śródziemnym w drodze do Konstantynopola groziła atakiem arabskich piratów i nikt nie wiedział, ile statków zdołałoby w ogóle dotrzeć do celu. Zachodnia Europa była zamknięta. Pozostawał wschód.
Z początku wikingowie osiedlali się w niewielkich osadach. Archeolodzy odkryli ślady małych osad ze skandynawskimi zawieszkami, złotem i pracowniami rzemieślniczymi. Z czasem zaczęli napływać falami – dłuższa droga przez wschód okazywała się bezpieczniejsza i przynosiła większy zysk.
Nie należy jednak wyobrażać sobie jednej wyprawy rocznie, która w pocie czoła przeciąga łódź lądem. Nowikow opisuje to zupełnie inaczej:
To jest MKAD. Może nie w godzinach szczytu, ale tak około siedemnastej. Nieprzerwany potok, bo gdyby tego potoku nie było, nie powstałaby państwowość, zabrakłoby fundamentu gospodarczego.
Это МКАД. Не в час пик, но часов в пять. Это постоянный поток, потому что если бы этого потока не было, то и государственность бы не сложилась, не было бы экономической составляющей.
— Wasilij Nowikow, NauchDok, 44:07
Taka arteria komunikacyjna wymagała nieustannej obsługi technicznej – i ją otrzymywała. Załogi dopływały na dużych okrętach, rozbierały je i przesiadały się na mniejsze jednostki. Przemieszczano się rzekami, po lodzie oraz zwykłymi drogami lądowymi, o których często zapominamy, bo są one bardzo słabo odnotowane w źródłach. Źródła pisane z XI i XII wieku wspominają już o drogach, budowie mostów i pobieraniu opłat. W okolicach Smoleńska i Gniezdowa montowano całą flotę rzeczną, a niżej, pod Kijowem i Czernihowem, łodzie znów przebudowywano. Nowikow porównuje ten system do sieci stacji obsługi jednostek pływających.
Miejsc tego typu były setki, a nie dwa czy trzy. W każdym można było się zatrzymać, przenocować, zjeść, uiścić myto i przeczekać zimę.
Często powtarza się tezę, że państwo ruskie narodziło się z dziejowej pasji, z porywu, który ogarnął naród. Nowikow odpowiada na to twardo: u podstaw wszystkiego leży ekonomia – pieniądze i żywność.
Na ten sam szlak zwracają uwagę inni badacze. W artykule opublikowanym w 2025 roku w czasopiśmie „Revista Arheologică” Mychajło Widejko wykazał, że znaleziska archeologiczne wyraźnie koncentrują się wzdłuż Dniepru, co pokrywa się z relacjami dawnych kronik o kupcach w tym regionie. Z kolei w publikacji z 2024 roku, poświęconej wczesnośredniowiecznym odważnikom w kształcie ściętej kuli odnalezionym w Ukrainie, badacz wskazuje, że mogą one świadczyć nie tylko o ożywionym handlu, lecz także o poborze podatków i rozszerzaniu się strefy wpływów książąt kijowskich w X i XI wieku.
Nikt w tamtych czasach nie spisał zasad funkcjonowania tego systemu w jednym dokumencie. Nowikow nie bez powodu nazywa go „cudem gospodarczym”, o którym dopiero zaczynamy się czegoś dowiadywać, a który zorganizowano w samym sercu pradawnej puszczy.
