Pewien przybysz ze Skandynawii zjawił się kiedyś na dworze niemieckiego cesarza i wywołał karczemną awanturę. Poszły w ruch pięści, trzaskały łamane meble. Gdy straż przywlokła go na przesłuchanie, czuł się szczerze pokrzywdzony: przecież chrzcił się już po raz trzeci! Za pierwszym i drugim razem dostał porządne dary, a tym razem wciśnięto mu lichą, marną koszulinę.
Wasilij Nowikow opowiada tę anegdotę z uśmiechem. Jest archeologiem, kandydatem nauk historycznych i kieruje oddziałem Połączonej Ekspedycji Archeologicznej w Gniezdowie. Ten żart doskonale oddaje jednak mechanizm chrystianizacji Północy: krok po kroku, z upominkiem przy każdej okazji, bez żadnego pośpiechu w burzeniu dawnego świata.
To kluczowy szczegół dla każdego, kto ma przed oczami filmowy pogrzeb wikinga. Płonący okręt odpływający w mrok to obraz zaczerpnięty ze starych sag, a te przetrwały tylko dlatego, że spisali i zachowali je chrześcijanie. Sposób, w jaki to zrobili, był majstersztykiem inżynierii społecznej.
Spójrzmy na to z perspektywy nawracanych. Odyn to typowe bóstwo naczelne z panteonów pogańskich: groźny wódz i patron wojowników. Nowa religia przyniosła w zamian łagodnego kaznodzieję, na dodatek straconego jak zwykły przestępca. Jak zauważa Nowikow, Skandynawowie wybrali drogę, której Ruś nigdy nie poznała. Zamiast ogłosić Odyna i jego świtę fałszywymi, uznali ich za zwykłych śmiertelników. Owi dawni władcy stali się wielkimi herosami minionych wieków, którym należał się szacunek i o których warto było układać pieśni. Przestali być po prostu bogami. Jak podsumowuje Nowikow: Bóg jest tylko jeden, „i na pewno nie jest nim Odyn”.
Powiedzieli: ci wszyscy najważniejsi towarzysze to wcale nie bogowie, to wielcy bohaterowie przeszłości. Trzeba ich czcić, spisywać o nich legendy i całą resztę, ale to nie są bogowie.
Они сказали, что эти все товарищи верховные, это не боги, это великие герои прошлого. Их нужно чтить, о них нужно записывать легенды и все остальное, они не боги.
— Wasilij Nowikow, NauchDok, 32:53
Znakomitym narzędziem okazał się też Baldur, powszechnie lubiany bóg. Zginął podstępem i trafił do krainy zmarłych, Hel. Jej władczyni zgodziła się go wypuścić pod jednym warunkiem: wszystko na świecie musi po nim zapłakać. Przebiegły Loki, przebrany za staruchę w jaskini, odmówił uronienia choćby łzy. Baldur mógł więc wracać na ziemię tylko częściowo – wędrował po niej wiosną, a zimą schodził z powrotem pod ziemię. Dla chrześcijańskiego ucha brzmiało to uderzająco znajomo, budząc skojarzenia ze zmartwychwstaniem.
Jeszcze więcej mówi opis jego pogrzebu. Bogowie składają ciało w łodzi pełnej darów i podpalają ją. Wtedy Odyn pochyla się nad synem i szepcze mu coś do ucha. W jednej z sag król władający magicznym mieczem, którego lękali się nawet bogowie, staje do pojedynku na zagadki z przebranym starcem. Ostatnie pytanie dotyczy właśnie tego, co Odyn powiedział synowi na stosie pogrzebowym. Władca orientuje się nagle, z kim rozmawia, krzyczy z wściekłości i wymierza cios. Odyn ulatuje w powietrze, a król umiera dwa dni później – taka jest cena walki z bogiem. Badacze najczęściej przypuszczają, że tym szeptem była obietnica powrotu do życia.
W tym miejscu Nowikow zaleca jednak ostrożność, bo do samych źródeł trudno mieć pełne zaufanie. Nasza wiedza o tej mitologii jest niepełna i fragmentaryczna. Wszystko spisano w Islandii dopiero w XII i XIII wieku, teksty roją się od sprzeczności i nie dają pełnego obrazu dawnych wierzeń. Podobne wnioski przedstawili w 2025 roku skandynawiści z Uniwersytetu w Münsterze: poza krótkimi inskrypcjami runicznymi nie przetrwały żadne pogańskie zapisy z epoki, więc cała nasza wiedza o mitach Północy opiera się na relacjach chrześcijańskich uczonych, tworzonych ponad stulecie później. Nie sposób dziś jednoznacznie rozstrzygnąć, ile z chrześcijańskiego rysu Baldura istniało w wierzeniach od początku, a ile dopisali późniejsi kronikarze.
Archeologia pokazuje dokładnie ten sam proces w przedmiotach codziennego użytku. Młot Thora, jak przypomina Nowikow, swoim kształtem niemal do złudzenia przypomina niewielki krzyżyk. W Rosji badacze natrafiają na groby komorowe: leży w nich wojownik z koniem, włócznią i mieczem, wyposażony we wszystko, co potrzebne w zaświatach – a na piersi ma zawieszony krzyż. Kiedy indziej odsłaniają kurhan, który z zewnątrz wygląda na okazały pochówek, lecz w środku kryje jedynie mały nożyk oraz świecę ustawioną we wnęce na znak krzyża. Duchowni, którzy kierowali tym procesem, nierzadko sami niedawno byli poganami. Doskonale wiedzieli, po które struny uderzyć.
Dawne zwyczaje nie zniknęły zresztą z dnia na dzień. Adam z Bremy opisywał wielkie pogańskie święto odprawiane co roku lub dwa lata, podczas którego wieszano konie oraz ludzi, a krew lała się strumieniami. Chrześcijanin, któremu wiara zabraniała udziału w obrzędzie, mógł po prostu uiścić opłatę i zostać w domu: nie chcesz, nie musisz. Dopiero z czasem prawo zaczęło zakazywać spożywania koniny – według Nowikowa wzmianki o takich zakazach pojawiają się w źródłach z okolic XII wieku. Jedzenie końskiego mięsa było elementem rytuałów, a nikt przecież nie zakazuje tego, czego nikt nie robi. Badanie opublikowane w „Science Advances” w 2024 roku wykazało, że w późnej epoce wikingów konie transportowano statkami przez Bałtyk, ze Skandynawii na wschodnie wybrzeża. Autorka pracy, Katherine French, uważa, że to właśnie kontakty między poganami a ich świeżo ochrzczonymi sąsiadami podtrzymywały tradycję ofiar z koni aż po okres dojrzałego średniowiecza.
Nowa wiara nie niszczyła przeszłości gwałtownie, więc miejscowi nie mieli powodu czegokolwiek bronić. Nowikow opisuje to jako długie, niezwykle ostrożne i płynne przejście. Ślady tej metody najlepiej widać w sztuce.
W rzeźbieniach w drewnie i rękopisach od XIII wieku roi się od skandynawskich motywów plecionkowych, a wewnątrz tych ornamentów bez trudu odnajdziemy dawnych bogów. Jednym z nich jest Sigurd rozcinający brzuch smoka. Wchodząc do średniowiecznego kościoła pełnego tradycyjnych skandynawskich rzeźb, można zobaczyć Sigurda na ścianie świątyni, wciąż zmagającego się z potworem. Smok stał się wężem, wąż uosabia diabła, a dawny heros ze świata Odyna zaczął służyć nowemu Bogu. Z zewnątrz wszystko wyglądało dokładnie tak, jak od wieków.
