W żołądku kaszalota tkwi twardy, rogowy dziób. Cała reszta należącej do kałamarnicy tkanki dawno uległa strawieniu. Sam dziób jest jednak tak wielki, że jego właściciel musiał mierzyć co najmniej dziesięć metrów długości.
Przez długi czas nauka dysponowała wyłącznie takimi szczątkami. Żywego zwierzęcia nie widział nikt, bo z oceanicznych otchłani po prostu nie wypływa na powierzchnię. Zanim dziesięciometrowy kolos wreszcie mignął w obiektywie, potrzeba było rozwoju podwodnego wideo, gigantycznych nakładów na rejestrację na masową skalę oraz komputerów zdolnych przetrzepać całe dni, tygodnie i miesiące nagrań.
Aleksandr Osadczijew, oceanolog i główny pracownik naukowy w Instytucie Oceanologii im. Szyrszowa, przytacza tę historię z wyraźną puentą: to wcale nie kałamarnica tak skrzętnie się ukrywa. Brakuje tam po prostu człowieka. Średnia głębokość oceanu wynosi cztery kilometry, a my wciąż poznajemy ten świat głównie za pośrednictwem aparatury pomiarowej oraz zawartości waleniowych żołądków.
Podobny przykład stanowi rurkowiec. Bywa dłuższy niż płetwal błękitny – potrafi osiągać nawet czterdzieści metrów przy trzydziestu kilku metrach największego ssaka – a mimo to tworzy go tak krucha, delikatna nić organizmów, że przy próbie wyciągnięcia na powierzchnię natychmiast się rozpada. Zarejestrowało go dopiero oko kamery, żadna sieć rybacka.
Dlaczego człowiek nie może po prostu zejść na dno i rozejrzeć się na własne oczy? Osadczijew wskazuje na fizykę płynów ustrojowych. W organizmie ryby głębinowej, w jej krwi i tkankach, panuje olbrzymie ciśnienie wywołane rozpuszczonymi gazami, które równoważy napór słupa wody z zewnątrz. Nurek korzysta z bardzo prymitywnej wersji tej samej zasady: butla wtłacza do krwiobiegu sprężone gazy, w tym azot. Jeśli jednak taką rybę wyciągnie się na powierzchnię, ciśnienie dosłownie ją rozsadzi. Nie ma w sobie pęcherza pławnego, który mógłby pęknąć – to gazy zawarte we krwi rozrywają naczynia włosowate. Mechanizm ten, jak zauważa Osadczijew, nie jest nawet szczególnie wyrafinowany. Ludzkie ciało funkcjonuje po prostu na zupełnie innych zasadach.
Dalej badacz pozwala sobie na dygresję – i od razu zastrzega, że to czyste marzenie, a nie żaden gotowy plan:
Gdybyśmy potrafili przyspieszyć ewolucję, jakoś nią pokierować, wyhodowalibyśmy gatunek człowieka zdolny regulować ciśnienie bez akwalungu – bo to szalenie niebezpieczne i pozwala zejść pod wodę tylko na chwilę.
Если бы мы могли бы эволюцию ускорять, там как-то управлять, мы бы вывели вид человека, который бы, мог бы контролировать давление не через акваланг, что очень опасно, и там недолго это можно делать
— Aleksandr Osadczijew, Podcast Gleba Solomina, 05:40
Wyobraźmy sobie człowieka, który raz bierze butlę i spędza całe życie w głębinach, „niczym waleń czy inne morskie stworzenie”. Byłoby to niezwykle poręczne, dodaje Osadczijew, bo wreszcie zobaczylibyśmy, co tam na dole naprawdę się kryje. Gdyby ludzie zamieszkiwali oceany, dziesięciometrowego głowonoga spotykalibyśmy od zarania naszych dziejów.
Prawdziwe ryby głębinowe nie poprzestały zresztą na jednym triku. Jak donosił w czerwcu 2026 roku magazyn „Oceanus” wydawany przez Woods Hole Oceanographic Institution, ryby z rodziny dennikowatych zamieszkujące strefę hadalną całkowicie zrezygnowały z pęcherza pławnego wypełnionego gazem, wykształciły miękkie kości, galaretowate ciało oraz zaczęły produkować N-tlenek trimetyloaminy (TMAO) – związek chemiczny, który nie pozwala cząsteczkom wody niszczyć struktury białek pod gigantycznym naciskiem. Z kolei opublikowane w marcu 2025 roku na łamach czasopisma „Cell” badanie naukowców z Chińskiej Akademii Nauk wykazało tę samą mutację w genie rtf1 u wszystkich gatunków ryb żyjących poniżej trzech tysięcy metrów.
Oto gotowe odpowiedzi, które ewolucja zdążyła już zapisać w kościach, galaretowatej tkance i sekwencjach DNA. Osadczijew chciałby zobaczyć ludzką wersję tych rozwiązań bez konieczności czekania na wskazówki zegara geologicznego.
W całej tej opowieści najbardziej uderza to, jak niedawno udało się zobaczyć kałamarnicę. Dziesięciometrowe stworzenie pływało w tym samym oceanie, po którym żeglują nasze statki, a zobaczyliśmy je dopiero dzięki kamerom. Osadczijew nie ma wątpliwości: na dnie z pewnością pływa coś jeszcze, o czym wciąż nie mamy zielonego pojęcia.
