W baśni o Piórku Finista, jasnego sokoła, dziewczyna zdziera trzy pary żelaznych trzewików, by dotrzeć do męża-sokoła. Wędruje przez lasy i pola, aż w końcu go odnajduje. I tam już zostaje.
Nikt w opowieści nie zastanawia się, czy bohaterka nie wolałaby wrócić w rodzinne strony. Finał również o to nie pyta.
Warwara Dobrowolskaja, docentka w Instytucie Kultury Słowiańskiej Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu im. A.N. Kosygina, zwróciła uwagę na pewien drobny szczegół tych historii. Wspomniała o tym mimochodem w programie „NauchDok” – raczej jako o „niezwykle ciekawej” obserwacji niż gotowej teorii naukowej. Wystarczy posegregować baśnie pod kątem tego, kto wyrusza w drogę. Kiedy wędruje kobieta, idzie śladem męża i osiada w jego świecie. Kiedy w drogę rusza mężczyzna, przekracza granicę zaświatów, znajduje królewnę, po czym zawraca. Zawsze wraca do domu.
Gdy raz dostrzeże się tę prawidłowość, zaczyna ona rzucać się w oczy w każdej przypomnianej sobie opowieści. Trudno już nie zauważyć, w którą stronę prowadzi ta ścieżka i gdzie się urywa.
Przyjrzyjmy się baśni „Idź tam, nie wiem dokąd”. Myśliwy lituje się nad siedzącą na sośnie gołębicą i przynosi ją do domu w torbie. Ptak wyfruwa, uderza o podłogę izby i zamienia się w piękną gospodynię. Jej miejsce jest w jego chacie. Sytuacja odwraca się dopiero wtedy, gdy car wysyła bohatera w zaświaty. Żona nie może mu towarzyszyć, daje mu więc wyszywany ręcznik. W tamtym świecie, w chacie wiedźmy, ręcznik zostaje natychmiast rozpoznany. Starucha oznajmia, że wyhaftowała go jej siostrzenica, i nazywa przybysza zięciem. Więzy powinowactwa służą tu za paszport, otwierając drogę do pomocy.
Dobrowolskaja odczytuje ten schemat jako odzwierciedlenie zwyczajów samych opowiadaczy, utrwalone w fabule. Żony przyprowadza się do domu męża, a kobiety same do niego przychodzą. Baśń, jak ujmuje to badaczka, zgrabnie rozdzieliła te dwa kierunki.
U nas przyjęło się przyprowadzać żony do domu męża, a kobietom przychodzić do domu męża. Baśń pięknie to rozdzieliła.
У нас принято жен приводить в дом мужа, а женщинам приходить в дом мужа. Сказка их прекрасно развела.
— Warwara Dobrowolskaja, NauchDok, 56:44
Badaczka zachowuje jednak ostrożność co do granic tej interpretacji. Współczesny odbiorca mógłby zauważyć, że najmłodszy z trzech braci byłoby mu może lepiej w królestwie car-dziewicy niż wracać do domu. Dobrowolskaja przyznaje temu rację i zaznacza, że baśń z czasem przetwarza ten pradawny wzorzec po swojemu. Chodzi jej jedynie o to, że ów schemat należy do archaicznych warstw opowieści – o wiele starszych niż znaczna część dzisiejszej narracji.
A co o takich obyczajach mówi genetyka? Dwa badania opublikowane na łamach „Nature” pokazują, jak różnie bywało w przeszłości. W kwietniu 2024 roku zespół pod kierunkiem Guido Alberto Gnecchiego-Rusconego opisał ścisły patrylinearny system pokrewieństwa, w którym normą były patrylokalność i egzogamia kobiet: synowie zostawali na miejscu, a panny młode przybywały z zewnątrz. Z kolei w styczniu 2025 roku Lara Cassidy wraz ze współpracownikami przebadała 57 pradawnych genomów ze stanowisk grobowych ludu Durotrygów z terenu dawnej Brytanii. Naukowcy odkryli tam grupę rodzinną skupioną wokół jednej linii matczynej. Pochowani w pobliżu niespokrewnieni zmarli, którzy zapewne przybyli do społeczności z innych stron, byli przeważnie mężczyznami.
Dawne społeczności mogły więc funkcjonować na oba sposoby. Tradycja baśniowa wybrała jednak jeden z nich: bohaterce wyznaczyła dom męża, a bohaterowi pozostawiła drogę powrotną.
