W Bordeaux mała dziewczynka w czerwonym kapturku pakuje prowiant dla chorej babci: butelkę czerwonego wina oraz miseczkę pasztetu. Po czym rusza w drogę przez las.
Wyobraźmy sobie teraz, że ten las ciągnie się aż do samej Rosji – proponuje Warwara Dobrowolskaja, docent w Instytucie Kultury Słowiańskiej Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu im. Kosygina – i zobaczmy, co dzieje się z koszykiem w miarę wędrówki. Na granicy francusko-niemieckiej pasztet znika. Zastępuje go kiszona kapusta, a wino czerwone ustępuje białemu, bo wkraczamy w krainę reńskich winnic. Kawałek dalej pojawiają się kiełbaski, a zamiast wina w koszyku ląduje piwo. Jeszcze dalej na wschód dochodzi horiłka, skwarki, babka ziemniaczana i kwas chlebowy. Gdy dziewczynka dociera wreszcie do Rosji, niesie już słodkie pirożki i butelkę mleka.
Wilk pozostał ten sam. Babcia, leśna ścieżka i podstęp w łóżku również się nie zmieniły. Kiedy więc sięgamy po baśń z odległego zakątka świata, sam zarys fabuły wyda się nam znajomy, ale menu od razu zdradzi, z czyjej kuchni pochodzi opowieść.
Dobrowolskaja sama przyznaje, że taka wędrówka zakrawa na absurd. Gdyby trzymać się szlaku trunków, w okolicach rosyjskiej granicy można by przecież wcisnąć dziewczynce do ręki samogon. Jednak chora starsza kobieta potrzebuje raczej miękkich placków i mleka – i wiejski bajarz doskonale to rozumie bez zbędnych instrukcji.
Prowadzący program NauczDok drążył właśnie tę kwestię. Skoro te same motywy wędrują od starożytnej Grecji aż po dziś dzień, to gdzie właściwie kryje się tożsamość narodowa baśni? Zdaniem Dobrowolskiej – w drobiazgach.
Etniczność kryje się oczywiście w szczegółach. To dość oczywiste, bo bajarz wplata do baśni po prostu to, co widzi dokoła.
Этничность будет, конечно, в деталях, да. Это очевидно, потому что сказочник, он что видит, то в сказку и вставляет.
— Warwara Dobrowolskaja, NauchDok, 33:11
Nikt przecież nie siada do opowieści z zamiarem celowego jej zgermanizowania czy zruszczenia. Opowiadacz rozgląda się po izbie, spogląda na stół i miejscowy targ, a baśń chłonie wszystko, co ma pod ręką. Takich detali – jak zauważa badaczka – są tysiące. Podobną ewolucję przechodzi samo nakrycie głowy: we Francji to typowy kaptur z pelerynką, dalej czapeczka z uszkami, potem może beret, aż wreszcie zwykła czapka.
Szkielet całej historii okazuje się jednak zaskakująco trwały. W 2013 roku Jamshid Tehrani porównał 58 baśni ludowych w pracy opublikowanej na łamach „PLOS ONE”. Wykazał, że Czerwonego Kapturka oraz Wilka i siedem koźlątek można bez trudu wyodrębnić jako dwa odrębne typy międzynarodowe – mimo powszechnego przekonania, że przekaz ustny podlega nieustannej płynności. Fabuła trwa niewzruszona przez wieki i pokolenia. Zmienia się jedynie zawartość koszyka.
Ten sam mechanizm widać nawet u pojedynczych narratorów. Kobieta o nazwisku Winokurowa, której opowieści spisano pod koniec XIX wieku, przejęła repertuar po ojcu – typowo męski zestaw historii. Potrafiła go jednak znakomicie nagiąć do własnego głosu. „Bajarz dopasowuje tekst do siebie – tłumaczy Dobrowolskaja – jak każdy narrator”. Owo dostosowywanie stanowi po prostu nieodłączną część sztuki opowiadania.
Zawartość koszyka łatwo rozpoznać. Z nakryciem głowy sprawa jest trudniejsza. Kiedy zniknie francuski kaptur, nikt już nie jest w stanie dokładnie powiedzieć, jak wyglądało pierwotne nakrycie. Jak podsumowuje Dobrowolskaja – można się tylko domyślać.
