Gdy baśń o Wasylisie dobiega końca, przyniesiona przez dziewczynę trupia czaszka spala macochę wraz z jej córką na popiół. W całej opowieści nikt po nich nie płacze. Jak zauważa Warwara Dobrowolskaja, docent w Instytucie Kultury Słowiańskiej Rosyjskiego Państwowego Uniwersytetu im. A.N. Kosygina, czytelnicy zazwyczaj zapominają o tym makabrycznym finale. W pamięci zostaje jedynie sama Wasylisa, która ocalała – ta „dobra, grzeczna dziewczynka”.
Zapytana na kanale NauczDok o to, czy podobne opowieści odzwierciedlają dawne realia życia, Dobrowolskaja odpowiedziała krótko. Ta mimochodem rzucona uwaga, choć nie miała formy akademickiego wykładu, doskonale tłumaczy, dlaczego to właśnie macocha tak regularnie obsadzana jest w roli czarnego charakteru. W rosyjskim folklorze krewni bezustannie rzucają sobie kłody pod nogi – jak ujęła to badaczka, płatają sobie „jedno świństwo za drugim”. Macocha to przypadek najbardziej wyrazisty, a Dobrowolskaja patrzy na nią przez pryzmat ówczesnych reguł zawierania małżeństw.
Kluczowe okazuje się pochodzenie żony. Jeśli mężczyzna pojmuje za żonę kobietę z własnej wsi, z tego samego kręgu krewniaczego, jego dziecko staje się dla niej kimś bliskim niemal z urzędu. Pasażerka losu okazuje się siostrzenicą, córką ciotki czy dalszą krewną jej matki. Nikogo nie trzeba namawiać, by otoczył ją troską.
Sytuacja wygląda zupełnie inaczej, gdy żonę sprowadza się z daleka. Kim jest dla niej cudze dziecko? Dlaczego miałaby kochać dziewczynkę, której wcześniej na oczy nie widziała? A jeśli nowa gospodyni przyprowadza ze sobą własną córkę, sprawa staje się jeszcze trudniejsza: obie dziewczęta trafiają na ten sam rynek matrymonialny, gdzie o zamążpójściu decyduje bezwzględny wybór jednej kandydatki kosztem drugiej.
Tak, a jeśli ma jeszcze własną córkę, to przecież czysta konkurencja. Trzeba się jej pozbyć. Pasierbica nie może uchodzić za najpiękniejszą partię, za najzręczniejszą w robótkach czy najbardziej gospodarną – to zupełnie niepotrzebne.
Да если у неё ещё своя девочка есть, это же конкуренция сплошная, да, значит, надо это устранить, она не должна быть самой красивой невестой, да, самой рукодельной, самой хозяйственной, не надо
— Warwara Dobrowolskaja, NauchDok, 48:31
W tym świetle legendarne baśniowe prace domowe nabierają sensu. Wystarczy zasypać dziewczynę obowiązkami ponad siły, by nie miała czasu wyrosnąć na najzręczniejszą gospodynię we wsi. To okrucieństwo ma swój cel: ślub rodzonej córki. Zdaniem Dobrowolskiej w postaci macochy ogniskują się dawne dylematy związane z małżeństwami wewnątrz własnej wspólnoty i poza nią.
Gdy więc w baśni pojawia się macocha, można w niej widzieć ślad małżeństwa, które sprowadziło do domu kobietę z obcych stron.
Gdzie indziej doszukiwano się innych pobudek. W badaniu opublikowanym w 2019 roku na łamach „Psychiatry Investigation” Geon Ho Bahn przeanalizował motywacje baśniowych macoch. W zbiorze baśni braci Grimm w 12 z 15 przypadków za przemocą stała zazdrość. Z kolei w tradycyjnych opowieściach koreańskich dominowała chciwość – odnotowano ją w 12 z 14 analizowanych wątków.
Rzeczywistość okazuje się jednak mniej schematyczna niż baśniowa fabuła. W badaniu z 2021 roku opublikowanym w „Philosophical Transactions of the Royal Society B” Ryan Schacht przeanalizował losy ponad 400 000 mieszkańców Utah z lat 1847–1940. Dzieci owdowiałych rodziców, którzy wstąpili w nowy związek, wcale nie umierały częściej niż inne sieroty. Co więcej, w obrębie tej samej rodziny pasierbowie radzili sobie pod względem przeżywalności nawet lepiej niż ich przyrodnie rodzeństwo. To jednak specyficzne realia Utah, a nie rosyjska wieś, a samo badanie dotyczyło wskaźników śmiertelności, nie zaś zamążpójścia. Baśń może zresztą opowiadać o czymś znacznie subtelniejszym niż sama walka o przetrwanie: o tym, komu przypadnie wieniec dla najlepszej panny młodej.
Trupia czaszka przynajmniej nie miała wątpliwości, po czyjej stanąć stronie.
