Słuchacz pierwszych zajęć w szkole biznesu ma przed sobą zwykłą tabelę: trudny wybór rozpisany na wiersze i kolumny, a w rubrykach liczby. W podcaście Myśl jak naukowiec wspominał swoje zachwycenie. Zwykle zawiła sytuacja bez jasnej odpowiedzi paraliżuje. Gdy jednak wypełniał kolejne pola, jeszcze przed podliczeniem punktów wiedział już dokładnie, na czym mu zależy.
Władimir Spiridonow, profesor i kierownik Laboratorium Badań Poznawczych w Instytucie Nauk Społecznych RANHiGS, słuchał tego z pełnym zrozumieniem. Zauważył od razu, że gospodarz programu zetknął się z bliską krewną tak zwanej skrzynki morfologicznej — narzędzia, które w pełni zasłużyło na swoją sławę.
Oto co daje takie podejście: sytuację przypominającą gęstą mgłę niejasnych szczegółów da się w 30–40 minut uporządkować na kartce papieru. Nawet jeśli tabela nie przyniesie natychmiastowej odpowiedzi, pozwala zrozumieć całą strukturę trudności. W dodatku najczęściej podsuwa wskazówkę, w którą stronę ruszyć dalej.
Kłopot z prawdziwymi trudnościami polega na tym, że z natury bywają chaotyczne. Toną w nieposegregowanych detalach, z których wiele wcale nie widać na pierwszy rzut oka. Od czego więc zacząć? Odpowiedź Spiridonowa brzmi do bólu prozaicznie: trzeba rozpisać całą sytuację na części składowe, i to systematycznie, a nie po omacku.
Najprostszy sposób, by zacząć — a analiza morfologiczna świetnie sprawdza się na samym początku — to po prostu rozpisać sytuację problemową na wybrane elementy, i to metodycznie, bez przypadkowości.
самый простой способ начать, а морфологический анализ хорош в стартовых позициях, это действительно расписать проблемную ситуацию по каким-то составляющим, причем сделать это систематически, а не случайно.
— Władimir Spiridonow, Think Like a Scientist, 48:27
Klasyczny przykład, wędrujący wedle jego słów z jednego podręcznika do drugiego, dotyczy poszukiwania nowego sposobu ogrzewania mieszkania. Wystarczy zebrać zjawiska fizyczne, dzięki którym ciepło może trafić do wnętrza, a w osobnym zestawieniu wypisać urządzenia zdolne te zasady wykorzystać. Pierwszą listę umieszcza się na jednej krawędzi arkusza, drugą na prostopadłej. Pozostaje zaznaczyć te przecięcia, w których inżynierowie zbudowali już działające instalacje.
Prawdziwie ciekawe okazują się pola puste. Łącząc znane elementy w zestawienia, których dotąd nikt nie wypróbował, otrzymujemy zupełnie nowe koncepcje grzewcze. Część okaże się chybiona, część obiecująca. Najważniejsze jednak, że mamy je przed oczami, podczas gdy bez tabeli w ogóle nie przyszłyby nam do głowy.
Autorem metody jest astronom Fritz Zwicky, a Spiridonow otwarcie przyznaje, gdzie kończy się jego pewność: przypuszcza, że Zwicky posłużył się nią do klasyfikacji galaktyk, choć głowy nie daje. Prowadzący rozmowę dorzucił inny szczegół — Zwicky był także autorem patentów, w tym lotniczych z dziedziny paliw. O tym badacz nie wiedział. Człowiek porządkujący galaktyki i konstruujący wynalazki rzeczywiście potrzebował skutecznego sposobu na porządkowanie możliwości.
Największą zaletą tej metody, jak podkreśla Spiridonow, pozostaje fakt, że powstała z myślą o pracy w pojedynkę. Skrzynkę może wprawdzie wypełniać cały zespół, lecz jedna głowa w zupełności wystarczy, by podzielić sytuację na składowe i sprawdzić, jak do siebie pasują. To przy tym metoda bezkosztowa: czterdzieści minut nie stanowi wielkiej straty, a po próbie — nawet nieudanej — pozostaje pożyteczny nawyk analitycznego myślenia.
Podobne wnioski płyną ze współczesnych badań nad projektowaniem. W pracy przedstawionej w 2024 roku na konferencji naukowej DRS autor Liuqing Chen zauważa, że projektanci sięgają po analizę morfologiczną właśnie dlatego, że pozwala ona metodycznie rozbijać zadanie na czynniki pierwsze, co zwiększa kompletność oraz różnorodność opracowywanych rozwiązań. W tym samym roku w czasopiśmie naukowym stowarzyszenia Design Society ukazało się badanie, którego autor Julian Martinsson Bonde sprawdzał, jak uczestnicy tworzą koncepcje za pomocą macierzy morfologicznych — jedni przy użyciu dedykowanego oprogramowania, inni metodami tradycyjnymi.
Spiridonow dodaje jednak przestrogę. Przykład z ogrzewaniem, w jednym aspekcie dobry, w wielu innych słaby. W tym wypadku inżynierowie poświęcili całe lata na rozłożenie tematu na czynniki pierwsze, więc osie tabeli były gotowe od ręki. Przy zupełnie nowym wyzwaniu trzeba zdefiniować je samodzielnie. Wymaga to rzetelnego wysiłku umysłowego, lecz — jak zaznacza psycholog — bywa to „szalenie pożyteczne”.
Zdarzają się zresztą sytuacje jeszcze trudniejsze. Spiridonow wyraźnie odróżnia zadanie od problemu: w zadaniu cel jest jasny, a nieznana pozostaje jedynie droga do niego; w prawdziwym problemie nie znamy nawet samego celu. Skrzynka staje się wtedy użyteczna tylko pod warunkiem podjęcia ryzyka — trzeba samodzielnie rozstrzygnąć, co jest naprawdę istotne, z czego nie wolno zrezygnować i jakich warunków należy bezwzględnie dotrzymać. To właśnie te decyzje wyznaczają osie tabeli. Zwicky, o ile wiadomo, tego nie przewidział. Dodanie takiego kroku tworzy coś, co Spiridonow półżartem nazywa Zwickym-2.
Pierwszy krok w obliczu kłopotu, którego nie potrafimy nawet precyzyjnie nazwać, nie polega więc na szukaniu gotowej odpowiedzi. Zaczyna się od ustalenia, czego za żadne skarby nie chcemy zaprzepaścić — i wpisania tego w pierwszy wiersz.
