Współczesny smartfon bez trudu pomieści zapis każdej poważnej partii, jaką kiedykolwiek rozegrali szachowi arcymistrzowie. Jeśli odrzucić niezliczone błyskawiczne rozgrywki w sieci, zbierze się tego niespełna pięć milionów gier. Dorzućmy do tego całą literaturę debiutową, a w pamięci telefonu i tak zostanie sporo wolnego miejsca.
Władimir Spiridonow, doktor nauk psychologicznych kierujący Laboratorium Badań Poznawczych w Instytucie Nauk Społecznych RANEPA, chętnie wychodzi od tego faktu. Z pozoru brzmi to jak bezapelacyjne zwycięstwo technologii. Dla psychologa to jednak frapująca zagadka.
Komputery szachowe grają dziś wprawdzie lepiej od ludzi. Tyle że pokonywani przez nie arcymistrzowie nie dysponują ani nieskończoną pamięcią, ani zawrotną prędkością obliczeniową, a mimo to – jak z nutą ironii zauważa Spiridonow – radzą sobie „bardzo przyzwoicie”. W jaki sposób? Wyłącznie dzięki wyposażeniu, jakim dysponuje człowiek: umysłowi, który ze swej natury ma ściśle określone granice.
Stawka tego sporu wykracza daleko poza szachownicę. Jeśli Spiridonow ma rację, to cechy, które zazwyczaj uważamy za wady – zawodna pamięć, niewielka pojemność pamięci operacyjnej czy trudności z natychmiastowym ogarnięciem sedna problemu – stanowią właściwe źródło odkryć. Narzędzia, które te ograniczenia usuwają, mogą niechcący zdusić w zarodku sam impuls do tworzenia.
Naukowiec stawia tezę, że to właśnie ludzkie ograniczenia leżą u podstaw naszych największych przełomów i twórczych sukcesów. Mechanizm jest prosty. Wyobraźmy sobie tworzywo, które nie stawia żadnego oporu. Można je ugniatać, przekładać z miejsca na miejsce i formować w dowolne wzory, ale z tej bezwysiłkowej żonglerki nie zrodzi się nic nowego. Prawdziwa nowość ma szansę powstać dopiero wtedy, gdy docieramy do ściany: wyczerpujemy wszystkie znane metody, sięgamy po całą dostępną wiedzę, a to wciąż okazuje się za mało.
Kiedy tworzywo nie stawia oporu, nie ma mowy o twórczości. Będziesz je po prostu w kółko międlić, przekładać, przeorywać na wszelkie sposoby. Wszystko, co najciekawsze, zaczyna się wtedy, gdy nie dajesz sobie rady.
Когда материал не оказывает сопротивления, никакого творчества не будет. Ты просто будешь его пережевывать, перекладывать, перепахивать как угодно. Все самое интересное наступает тогда, когда ты не справляешься.
— Władimir Spiridonow, Think Like a Scientist, 71:08
Spójrzmy z tej perspektywy na duże modele językowe. Spiridonow zachowuje tu ostrożność. Zastrzega, że mówi „o ile dobrze rozumie”, i otwarcie przyznaje się do skromnego doświadczenia, zdobytego głównie podczas prób z modelem DeepSeek. Z jego obserwacji wynika jednak, że tego typu systemy konstrukcyjnie mijają się z istotą twórczego zmagania. Granica między tym, co wiedzą, a tym, czego nie wiedzą, niemal dla nich nie istnieje. Nawet gdy człowiek próbuje to wymusić, efekt pozostaje ten sam: mechanizm, który nie pojmuje własnej niewiedzy, po prostu trwa w tej niewiedzy dalej.
Drugą różnicę psycholog dostrzega w sposobie uczenia się. Kiedy model GPT zdał egzamin lekarski, posypały się brawa – sam wynik rzeczywiście robi wrażenie. Tyle że maszyna osiągnęła ten pułap, pochłaniając bezdenną bibliotekę podręczników, czego żaden człowiek nie byłby w stanie dokonać. Czy wpuścilibyśmy taki algorytm do sali szpitalnej – pyta badacz – i w jaki sposób miałby zbadać pacjenta? W dyskusji doszło do zatarcia pojęć: opanowanie tekstu to przecież nie to samo, co wykonywanie zawodu.
W tym miejscu wywód Spiridonowa zatacza jednak nieoczekiwane koło, a naukowiec oddaje sprawiedliwość drugiej stronie. Gdy prowadzący rozmowę zastanawiał się, czy w modelu językowym – karmionym wyłącznie słowami napisanymi wcześniej przez ludzi – może kiedykolwiek zaiskrzyć wgląd, badacz przypomniał, gdzie to zjawisko zaobserwowano po raz pierwszy. Wcale nie u człowieka, lecz u szympansów. Badał je na Teneryfie ponad sto lat temu Wolfgang Köhler. Zwierzę początkowo miotało się bezradnie, po czym w jego zachowaniu następował nagły zwrot, jak po przestawieniu jakiejś niewidzialnej wajchy. Köhler udowodnił, że doszło do olśnienia, ponieważ szympans natychmiast przenosił nowo odkryty sposób działania na inne, podobne zadania. Najbystrzejsze osobniki radziły sobie z tym znakomicie.
W modelach językowych Spiridonow nie dostrzega niczego podobnego. Ich działanie opiera się na skojarzeniach, a ze szkołą asocjacjonistyczną Köhler spierał się przez całe naukowe życie. Psychologia postaci, którą reprezentował Köhler, rozbiła asocjacjonizm na gruncie teorii na początku XX wieku. Dziś jednak nurtu postaciowców już niemal nie ma, za to modele oparte na asocjacjach święcą triumfy. „Nauka zatacza koła” – podsumowuje psycholog. Dokąd zaprowadzi nas ten kolejny zwrot, na razie nie sposób przewidzieć.
Z tą oceną osobliwie współgrają współczesne eksperymenty nad twórczością maszyn. W 2024 roku na łamach „Science Advances” zespół pod kierunkiem Anila Doshiego wykazał, że opowiadania pisane z pomocą generatywnej sztucznej inteligencji uchodziły za ciekawsze i sprawniejsze warsztatowo – zwłaszcza u autorów z mniejszym zacięciem pisarskim. Jednocześnie teksty powstałe przy udziale algorytmów okazywały się znacznie bardziej podobne do siebie nawzajem niż te tworzone wyłącznie przez ludzi. Zyskiwał pojedynczy autor, ale w skali całej grupy ubywało oryginalności. Z kolei autorzy pracy opublikowanej w 2024 roku w „Scientific Reports”, prowadzeni przez Kenta Huberta, zestawili model GPT-4 ze 151 uczestnikami w standardowych testach twórczego myślenia. Po wyrównaniu liczby odpowiedzi algorytm uzyskiwał wyższe oceny za oryginalność i stopień rozwinięcia pomysłów. Ludzie sięgali jednak po słowa o wiele rzadsze: około 70 procent ich słownictwa pojawiło się w próbie zaledwie raz, podczas gdy w przypadku modelu było to zaledwie 48 procent.
Czy to rozstrzyga rację Spiridonowa? Bynajmniej, zresztą on sam wcale o tym nie przesądza. Liczby pokazują jedynie, że maszyna potrafi brylować w testach, a mimo to jej wytwory ciążą ku bezpiecznej przeciętności. Trudniejsze pytanie pozostaje otwarte: czy system, który nie czuje własnych granic, będzie kiedykolwiek zdolny do tego, by próbować je przełamać?
Patrząc z tej perspektywy, arcymistrz ślęczący nad pozycją, której za nic nie potrafi rozwiązać, znajduje się w najlepszym możliwym miejscu.
