Gdy dotarli nad Tygrys i Eufrat, ich wędrówka trwała już od wielu pokoleń. Za sobą zostawili Żyzny Półksiężyc – łuk ziemi rozciągający się na północ od Morza Śródziemnego i otaczający Mezopotamię. Tam deszcz padał przewidywalnie, zgodnie z porami roku. Przed nimi rozciągało się południe, gdzie opadów właściwie nie było. Spojrzeli na rzeki, uznali, że to dobre miejsce do życia, i osiedli na ich brzegach.
Historyczka Olga Popowa opowiada o tym raczej jako o ciekawej refleksji rzuconej mimochodem niż jako o gotowej teorii naukowej. Południowa część Mezopotamii, czyli główny obszar narodzin cywilizacji, jest pozbawiona regularnych deszczy. Aby tam przetrwać, ludzie musieli znaleźć rozwiązania techniczne. Pierwszym z nich była irygacja – i to od niej zaczyna się cywilizacja sumeryjska.
Potem pojawiły się koło oraz garncarstwo – narzędzia potrzebne do przetrwania w tej suchej krainie. Kolebka cywilizacji powstała więc w miejscu, w którym nieustannie brakowało wody.
Popowa podsumowuje to z lekkim dystansem do tych, którym los bardziej sprzyjał:
Trudne warunki napędzają taki postęp techniczny. Bo jeśli i tak ciągle leje, wszędzie wszystko rośnie, a drzewa uginają się od owoców, to człowiek nie musi się specjalnie wysilać, żeby budować cywilizację.
Сложные условия порождают такой технический прогресс, потому что если у вас и так всё льёт, везде всё растёт, на деревьях полное изобилие, то особенно напрягаться для развития цивилизации не приходится.
— Olga Popowa, Osnova, 12:48
W jej spojrzeniu kryje się jednak pewien warunek. Same trudności niczego nie zdziałają. Osadnicy wybrali ten konkretny zakątek, bo płynęła tamtędy rzeka, a klimat sprzyjał osadnictwu. Dopiero wtedy brak deszczu postawił ich pod ścianą i zmusił do wynalazczości.
Południowa Mezopotamia nie była przy tym wyjątkiem. Mniej więcej w tym samym czasie cywilizacje rodziły się w Egipcie oraz w dolinie Indusu – i w obu tych miejscach to rzeki umożliwiły rolnictwo oraz sztuczne nawadnianie.
Co po sobie zostawili pierwsi budowniczowie kanałów? W lutym 2025 roku w czasopiśmie „Antiquity” ukazały się wyniki badań Jaafara Jotheriego. Naukowcy połączyli zdjęcia satelitarne z pracami terenowymi wokół Eridu w południowej Mezopotamii – w rejonie dziś jałowym i opuszczonym. Zespół odkrył nienaruszoną sieć sztucznej irygacji. Od dawnego koryta Eufratu odchodzi ponad 200 głównych kanałów. Z nich z kolei rozgałęzia się ponad 4000 mniejszych odnóg, wzdłuż których leży przeszło 700 pojedynczych gospodarstw. Układ ten pochodzi sprzed początków I tysiąclecia p.n.e.
Każdy z tych kanałów ktoś musiał wykopać własnymi rękami.
