Pasterz ma właśnie opuścić świątynię w południowej Mezopotamii ze stadem owiec i wyruszyć na pastwiska na trzy lub cztery miesiące. Zarządca świątyni skrupulatnie przeliczył zwierzęta. Pojawia się jednak kłopot: skąd po powrocie pasterza będzie dokładnie wiadomo, ile sztuk wyruszyło w drogę?
Rozwiązanie tego problemu, jak opowiada Olga Popowa, stało się pierwszym krokiem do wynalezienia pisma. Popowa, badaczka dziejów starożytnej Mezopotamii, zwraca uwagę, że najstarsze zachowane tam dokumenty wcale nie zawierają hymnów, mitów ani pochwał władców. Składają się z samych liczb.
Ma to fundamentalne znaczenie. Każdy alfabet, każda powieść i każdy kodeks prawny wywodzą się w prostej linii z zapisków o tym, kto i ile był winien. Pismo zaczęło się od zwykłej księgowości, a poezja pojawiła się dopiero wtedy, gdy narzędzie było już gotowe.
Kamyki w glinianej kuli
Dowody na to mają charakter materialny. Archeolodzy natrafili na puste w środku gliniane kule, zwane bullami, w których zamknięto drobne kamyki o rozmaitych kształtach i wielkościach. Jak wyjaśnia Popowa, naukowcom udało się odczytać ten kod: mały podłużny kamyk oznaczał jedynkę, okrągły – dziesiątkę, a duży podłużny odpowiadał liczbie sześćdziesiąt.
Urzędnik odliczał więc kamyki odpowiadające liczbie owiec, wkładał je do glinianej kuli i szczelnie ją zalepiał. Pasterz ruszał w drogę. Kiedy po miesiącach wracał, kulę rozbijano, a wydobyte kamyki porównywano z przyprowadzonym stadem.
System działał, lecz bywał uciążliwy. Każde sprawdzenie rachunku wymagało zniszczenia bulli.
Wkrótce ktoś wpadł na lepszy pomysł: przed zalepieniem kuli odciskać kamyki na jej powierzchni, aby liczbę dało się odczytać bez rozbijania gliny. Weźmy 71 owiec: jeden duży odcisk podłużny, jeden okrągły i jeden mały podłużny. Pasterz wraca, rachunek się zgadza, a glinianego schowka nie trzeba niszczyć ani lepić na nowo.
Kolejny krok wydaje się z dzisiejszej perspektywy oczywisty. Po co w ogóle lepić kulę? Wystarczyło odcisnąć znaki na płaskiej glinianej tabliczce, którą łatwo uformować i z której można czytać wielokrotnie.
Od liczby do przedmiotu
Same liczby miały jednak ograniczone zastosowanie. Gdy w świątyni obok owiec pojawiło się ziarno, odciski na tabliczce informowały o ilości, ale nie mówiły, czego ona dotyczy. Pisarz zaczął więc rysować owcę obok rachunku za stado, a kłos zboża obok zapisu o ziarnie.
Popowa zwraca tu uwagę na istotny szczegół: owcy nie można było narysować wedle własnego uznania. Wszyscy musieli przedstawiać ją jednakowo, więc jej wizerunek uproszczono do krzyżyka przypominającego kształt rogów. W tej właśnie regule tkwi moment, w którym rysunek przeistacza się w pismo: odbiorca musi rozpoznać znak bez względu na to, kto go sporządził.
Z czasem znaki zaczęły zyskiwać kolejne znaczenia. Rysunek ust, po sumeryjsku ka, zaczął oznaczać mówienie, głos czy język. Większość słów w języku sumeryjskim składała się z jednej sylaby, znak mógł więc reprezentować także sam dźwięk mowy. Gdy przybywał zagraniczny kupiec i trzeba było zapisać wydane mu ziarno oraz owce, jego imię składano ze znaków fonetycznych. Popowa podaje przykład imienia Anka: zapisywano je znakiem nieba, an, oraz znakiem ust, ka, odczytywanymi na głos.
Z czasem pisarze zrezygnowali z mozolnego rysowania. Trzcina ścięta tak, by tworzyła ostry czubek, wciśnięta w wilgotną glinę jednym ruchem, pozostawia ślad w kształcie klina – stąd wzięła się nazwa pisma klinowego. Popowa datuje te przemiany na IV tysiąclecie p.n.e., czyli około 6000 lat temu, podczas gdy opisywane przez nią dokumenty pochodzą z III tysiąclecia p.n.e.
Podobne wnioski wyciągają inni badacze zajmujący się najstarszymi tabliczkami. W opublikowanym w listopadzie 2024 roku w czasopiśmie Antiquity artykule Kathryn Kelley wiąże początki protoklinowego pisma z innowacjami administracyjnymi w południowo-zachodniej Azji z IV tysiąclecia p.n.e., w tym z pieczęciami cylindrycznymi przetaczanymi po najstarszych glinianych tabliczkach.
Zamysł u podstaw
Dlaczego w ogóle tego potrzebowano? Według Popowej kluczem były nadwyżki. Zboże i daktyle można magazynować, owce dają wełnę i mleko, a z mleka powstaje ser. Osiadły rolnik mógł planować: zgromadzić zapasy na kolejny rok, a nawet na dwa lub trzy, gdyby rzeka nie wylała albo pojawili się najeźdźcy. Wraz z nadwyżkami pojawili się ludzie odpowiedzialni za zarządzanie nimi, potrzebujący wiedzieć, co kryją magazyny i kto ma jakie zobowiązania. To świątynie posiadały najwięcej ziemi i stad, dlatego ich zarządcy jako pierwsi odczuli taką potrzebę.
Dopiero później, jak zaznacza Popowa, pisarze wpadli na pomysł, by nową umiejętność wykorzystać do innych celów. Zaczęto spisywać mity powtarzane dotąd ustnie. Tworzono wykazy pracowników świątynnych otrzymujących przydziały ziarna. Notowano imiona poprzednich władców, by nie zatarły się w pamięci. Wysyłano z karawaną list do męża przebywającego w innym mieście.
Nawet wtedy list odczytywano na głos, ponieważ sam król mógł nie umieć czytać. Wyręczał go w tym pisarz.
В Месопотамии первое, что начинают записывать, это числовые знаки. Мы это тоже понимаем, потому что были найдены такие предметы, буллы, глиняные буллы, в которых находятся различные камушки разного размера. W Mezopotamii pierwsze zapisywane znaki to liczby. Wiemy o tym stąd, że odnaleziono przedmioty zwane bullami – gliniane kule, wewnątrz których kryją się rozmaite kamyki różnej wielkości.
— Olga Popowa, Osnova, 20:45
Warto dodać jeszcze jeden, dość prozaiczny szczegół. Tabliczek przeznaczonych do codziennego użytku – pokwitowań długów czy zwykłej korespondencji – nie wypalano. Schły na słońcu, a po namoczeniu w wodzie glinę można było wykorzystać powtórnie. W piecach utwardzano jedynie inskrypcje królewskie i traktaty.
Najstarsza warstwa ludzkiego pisma służyła więc po prostu za brudnopis.
