Gdzieś w południowej Mezopotamii rolnicza rodzina przekopała rów, by doprowadzić rzeczną wodę na wyschnięte pole. Jęczmień wzeszedł bujny i zielony. Nikt jednak nie odnotował, jak wielką wykazali się pomysłowością.
Olga Popowa, badaczka historii starożytnego Bliskiego Wschodu, uważa to za jeden z najbardziej osobliwych rysów mentalności mieszkańców pierwszych miast. Ludzie, którzy budowali sieć kanałów i wymyślili pismo, wcale nie przypisywali sobie autorstwa tych osiągnięć. Twierdzili po prostu, że nauczyli ich tego bogowie.
Popowa ostrożnie stawia wnioski. Traktuje tę postawę jako spostrzeżenie dotyczące dawnego sposobu myślenia i otwarcie przyznaje, że wydaje się ona niezwykła. Zwraca na to uwagę mimochodem, przy okazji rozważań o roli mitów.
Współczesnemu odbiorcy łatwo przeoczyć wagę tego zjawiska. Skłonni jesteśmy wyobrażać sobie pierwszych inżynierów i skrybów jako dumnych twórców – praojców dzisiejszych urzędów patentowych. Jeśli jednak Popowa ma rację, takie wyobrażenie to nasza własna projekcja. Przełomowe zdobycze cywilizacji rodziły się bez przypisanego nazwiska wynalazcy i zapewne w ogóle bez pojęcia, że ktoś mógłby kimś takim zostać.
Mity pełniły tu określoną funkcję: wyjaśniały, skąd bierze się porządek świata. Dlaczego potrafimy pisać? Zapewne wcale nie dlatego, że jesteśmy tacy mądrzy – to bogowie przekazali nam tę wiedzę. Skąd umiejętność kopania kanałów? Najwyraźniej to także ich wskazówka. Jak ujęła to Popowa: ówcześni ludzie nie mawiali „świetnie nam poszło, sami to wymyśliliśmy”. Wierzyli raczej, że bogowie w jakiś sposób ich poprowadzili.
Mechanizm ten dobrze ilustruje jeden z przytaczanych przez nią mitów. Bogini Inanna, opiekunka Uruk, wykrada w nim boskiemu Enkiemu „tablice mądrości”, aby umożliwić rozwój cywilizacyjny własnego miasta. Enki władał Eridu, jednym z najstarszych ośrodków regionu. Sam motyw kradzieży można odczytywać jako przeniesienie osiągnięć cywilizacji z jednego ośrodka do drugiego. Tych umiejętności nikt nie stworzył od zera – stanowiły własność bogów i po prostu przechodziły z rąk do rąk.
Z tą interpretacją współgra inne źródło. W World History Encyclopedia (Joshua J. Mark, 2026) znajdziemy omówienie opowieści o Inannie i bogu mądrości. Enki dysponuje me – prawami oraz mocami leżącymi u podstaw wszelkiego życia i darów cywilizacji, które należą wyłącznie do bóstw. Podczas zakrapianej uczty pozwala Inannie je zabrać. W tej perspektywie cywilizacja jawi się od samego początku jako coś, co stanowi wyłączną własność bogów.
Prowadzący rozmowę zasugerował możliwe wyjaśnienie: być może nie istniała wówczas instytucja autora. Popowa przyznała mu rację. W wypadku ogromnej liczby tekstów nie mamy pojęcia, kto je napisał ani skompilował. W pewnym momencie zaczynają pojawiać się imiona skrybów, ale dzieło z jednoznacznie poświadczonym autorstwem należy do rzadkości. Najbardziej znany wczesny przykład pochodzi – jak wskazuje badaczka – z XII wieku p.n.e., choć przecież cywilizacja rozwijała się już od trzeciego tysiąclecia. Wcześniej nikt nie przypisywał sobie takich zasług. Popowa powraca do tej myśli, bo wciąż budzi to jej zdumienie: z naszej perspektywy to nawyk doprawdy niezwykły.
Istnieje jednak dobrze udokumentowany wyjątek, który nie do końca pasuje do tego obrazu. Enheduanna, córka Sargona Wielkiego z Akadu, panującego w latach 2334–2279 p.n.e., uchodzi za pierwszą znaną z imienia autorkę w dziejach świata (World History Encyclopedia, Joshua J. Mark, 2026). Działała znacznie wcześniej niż w XII stuleciu p.n.e., o którym wspomina Popowa, więc te dwie perspektywy trudno ze sobą gładko pogodzić. Teza Popowej odnosi się jednak do ogólnej reguły, a sama badaczka zaznacza, że znani z imienia autorzy byli zjawiskiem wyjątkowym, a nie całkowicie nieobecnym.
Pierwsi ludzie, którzy poskromili rzeki i utrwalili słowa na glinie, pozostawili swoje dzieło bez podpisu. Czuli się raczej uczniami. Przypisywanie sobie zasług wydawałoby się dziwaczne, skoro nauczyciel stał tuż obok.
Nam trudno nawet wczuć się w taki sposób myślenia. Podpisujemy się pod wszystkim: od artykułu naukowego po zdjęcie w telefonie. A jednak ci, którzy położyli podwaliny pod nasz świat, woleli skromniejszy układ: człowiek kopał kanał, a wdzięczność odbierali bogowie.
Nie mówili: „zuchy z nas, sami to wymyśliliśmy”. Uważali raczej, że to bogowie w jakiś sposób ich poprowadzili. W gruncie rzeczy to niezwykły sposób myślenia: nie przypisywać sobie żadnych zasług.
Они не говорили, что мы молодцы изобрели, они считали, что это боги их как-то направили. Это такой необычный образ мышления в принципе. Не приписывать себе каких-то достижений.
— Olga Popowa, Osnova, 57:22
